Johnsatyricon

Ik heb mij de afgelopen weken geamuseerd met het maken van een kleine documentaire over de val van Antwerpen in 1585. In augustus 1585 capituleerde deze metropool voor de Spaanse commandant Alexander Farnese, na een beleg van één jaar. De pogingen van de Antwerpenaars en hun Nederlandse bondgenoten om de omsingeling te doorbreken, hadden alle gefaald. De stad kwam opnieuw in de greep van de dwingeland, koning Filips II van Spanje.

Dit militaire feit zou verreikende gevolgen hebben: de definitieve scheiding van Noord en Zuid, de afsluiting van de Schelde, en de degradatie van onze gewesten tot een dynastiek wingewest van de Spanjaarden, later van de Oostenrijkers. De Noordelijke Nederlanden daarentegen, het latere Nederland, groeiden in de 17de eeuw uit tot een maritieme, politiek-militaire en culturele grootmacht.

Het heeft weinig zin om achteraf te speculeren hoe het anders had kunnen geweest zijn, maar het is wel een leuke gedachtenoefening. Stel dat Antwerpen stand had gehouden tegen de tercios van Alexander Farnese, en dat we hadden kunnen aansluiten bij de economische en politieke dynamiek van de Verenigde Provincieën? De huidige Belgische en Nederlandse staatsgrenzen zijn immers vooral het resultaat van militaire krachtsverhoudingen eind 16de-begin 17de eeuw, niet de exponent van enig 'nationaal' gevoel. Zelfs in het Noorden waren de calvinisten, de drijvende kracht achter de opstand tegen Spanje, met hun 10% een absolute minderheid, en werden de katholieken verdrukt.

In dit fotoverhaal heb ik mij geconcentreerd op de militaire gebeurtenissen rond het beleg en de val van Antwerpen in 1584-1585, een verhaal dat in de vergetelheid is geraakt. Wie herinnert zich nog de brug van Farnese, deze scheepsbrug over de Schelde, waarmee de Spaanse generaal Antwerpen logistiek doodkneep? Een monument van militaire vindingrijkheid, die overal in Europa bewondering opriep. Half Europa volgde toen dat beleg, omdat de toekomst van de Nederlanden ervan afhing.

Het falen van de Antwerpenaars heeft veel te maken met de militaire incompetentie van zijn leider, de calvinist Marnix van Sint-Aldegonde. Hij was vooral een denker, een ideoloog en een theoloog. Hij zou naar verluidt mee aan de basis gelegen hebben van het latere Nederlandse volkslied, het Wilhelmus. Naast zijn falen om Antwerpen uit de paapse en tirannieke klauwen van de Spaanse koning te houden, is deze man een zeer interessant personage. Hij heeft veel ideologische tractaten geschreven tegen de Rooms-Katholieke religie, onder andere de 'Biekorf', een vlijmend spotschrift op de Katholieke Kerk.

Ook het gebrek aan internationale steun voor de Antwerpse zaak, het laatste bolwerk in de Zuidelijke Nederlanden tegen de Spaanse militair-diplomatieke pletwals, zette een grote domper op een succesvol verzet. Antwerpen was in essentie op zichzelf aangewezen, op haar eigen Engelse en Franse huurtroepen. Koningin Elisabeth I van Engeland stond wel sympathiek tegenover de Opstand in de Nederlanden, maar zij had andere katten te geselen, het onderdrukken van complotten, die door de Spanjaarden gesteund werden, die uiteindelijk, in 1588, tot de grote Armada zouden leiden.

Antwerpen had ook een tegenstander van formaat, Alexander Farnese, prins van Parma. Deze werd door vriend en vijand beschouwd als een zeer competent militair, en een gewiekst diplomaat. Anders dan zijn voorganger, de hertog van Alva, die met zijn schrikbewind de Nederlanden in het kamp van de opstand dreef, slaagde Farnese erin talloze steden te verleiden om zich opnieuw aan de koning te onderwerpen. En het dient gezegd: hij was zeer fair tegenover het verslagen Antwerpen: de protestanten kregen vier jaar de tijd om hun biezen te pakken.

Dit filmpje is gemaakt met Sony Vegas, een semi-professioneel videobewerkingsprogramma van 50 euro.

Ik heb dit clipje gekozen uit de film 'Alatriste', omdat het een goed beeld geeft van hoe de oorlogsvoering in de eerste helft van de 17de eeuw eraan toeging. Het speelt zich af tijdens de slag om Rocroi (1643), in de zoveelste oorlog tussen de aartsvijanden Spanje en Frankrijk.

De musketiers

De held van het verhaal, 'kapitein' Alatriste, een aan lager wal geraakte avonturier, maar een zeer dapper soldaat, is een musketier in het Spaanse leger. Bij musketiers denken wij spontaan aan de 'Drie musketiers' van Alexandre Dumas. We denken dat ze vooral met degens vochten. Maar neen, het waren elite-soldaten die gespecialiseerd waren in het schieten met musketten.

Sinds het eind van de middeleeuwen hadden de draagbare vuurwapens een grote ontwikkeling ondergaan. Uit de primitieve haakbus ontwikkelde zich de musket, een wapen dat zo zwaar was dat het met een vork ondersteund diende te worden tijdens het vuren.

Wat je ook heel goed ziet in het begin van dit clipje, is dat de musket diende aangestoken te worden met een brandende lont, een soort koord die om het geweer gewikkeld was, soms rond de linker- of rechterpols. Het was een hele klus om deze lont brandende te houden, en je ziet Alatriste erop blazen om hem brandend te houden.

Als de vijandelijke cavalerie naderde, plantten de musketiers hun vork in de grond, legden hun musket erop en staken de brandende lont in de kruitpan, waardoor het schot afging. Dan trokken ze zich snel terug en een volgende lijn van musketiers trad aan om te vuren.

De musketiers die zich hadden teruggetrokken, herlaadden hun wapens, dit betekende het reiningen van de loop met een laadstok, het gieten van fijn kruit in de kruitpan, grof kruit in de loop en tenslotte de kogel. Dit alles kostte verschrikkelijk veel tijd. We zijn nog zeer veraf van de automatische geweren, die wij uit Rambo-films gewoon zijn.

De tactische eenheid binnen het Spaanse leger was de tercio, grosso modo vergelijkbaar met het latere regiment, zo 'n 3000 man van piekeniers en musketiers. Over de musketiers hebben we het al gehad, maar wat was de functie van de piekeniers?

De piekeniers

Sinds de late middeleeuwen kwam het zwaartepunt in het gevecht langzamerhand bij de infanterie te liggen, terwijl voordien de gepansterde aristocratische ruiterij domineerde. De Zwitsers, Europa's meest geduchte huurlingen, ontwikkelden de tactiek van zware blokken met lange pieken gewapende infanteristen. Daartegen konden de gepansterde ruiters te pletter lopen.

De Spaanse tercios namen de tactiek van de piekeniers over. Zo 'n zware massa van met lange lansen gewapende soldaten was een geduchte eenheid. In dit filmpje hoor je, terwijl de Franse infanterie aanvalt, de Spaanse bevelhebber roepen: "picas!", waarna de eenheid zich omvormt tot een gigantisch stekelvarken, waar de ruiterij moeilijk doorheen kon komen.

De musketiers daarentegen vormden een mobiele eenheid die meestal op de hoeken of de flanken van de piekeniers stonden opgesteld. Ze konden zich daarnaartoe bewegen waar de druk op het blok van de piekeniers het grootst was. De musketiers vormden een ander soort soldaten dan de piekeniers. Piekeniers moesten vooral fysieke kracht en gehoorzaamheid hebben om de formatie in stand te houden, terwijl de musketiers meer op eigen verantwoordelijkheid beslissingen konden nemen. 

Op gravures uit de 16de-17de eeuw zie je dikwijls die gigantische blokken van stekelvarkens van piekeniers. Het schilderij van Velasquez, dat de overgave van Breda (1625) aan de Spaanse bevelhebber Spinola voorstelt, wordt trouwens 'las lanzas' genoemd, omdat je daar weer die enorme lansen van de piekeniers op de achtergrond ziet. 

Vlaanderen is de hel

Er is trouwens een mooi Spaans spreekwoord: poner una pica en Flandes:  een piekenier in de Nederlanden inzetten, wat zoveel betekent als 'een hopeloze taak aanvatten' (wegens de onverzettelijkheid van de 'Nederlanders' tegen het Spaanse leger)...

Zeer interessant vond ik het gesprek van 'kapitein' Alatriste (die in Vlaanderen had gevochten) met Olivarez, de eerste minister van de Spaanse Koning Filips IV. Op de vraag van Olivarez wat hij over 'Flandes' denkt, antwoordt Alatriste:

"t Is het einde van de wereld, Excellentie.
Toen God Vlaanderen schiep, verlichtte hij 't met een zwarte zon, 'n ketterse zon, die je niet verwarmt, of je doorweekte botten droogt.
' t Is een raar land, bewoond door mensen die ons vrezen en verachten, die ons nimmer vrede zullen schenken.
Een Mens raakt er meer kwijt dan slaap.
Vlaanderen is de hel!"

Ik heb het volgende clipje gekozen, een ode door een Spanjaard aan de Spaanse tercios, die door vriend en vijand werden gevreesd en bewonderd. Het waren ongetwijfeld de dapperste soldaten van Europa uit die tijd, en ze werden als bijna-onoverwinnelijke beschouwd. Nochtans was het Spaanse leger uit die tijd een multinationaal leger. Naast de harde kern van Spanjaarden, waren er ook Duitse, Italiaanse en Waalse (!) tercios.

Ik vind het gewelidg hoe die kerel multimedia weet te bespelen, na die halve inuut Spaans gelul, dat ik niet begrijp. Maar dan geeft hij op elke eerste tel van de maat 4/4 een nieuw beeld. Gentlemen, dit is iets om te bestuderen, de relatie tussen beelden en muziek!