Johnsatyricon

Ik heb mij de afgelopen weken geamuseerd met het maken van een kleine documentaire over de val van Antwerpen in 1585. In augustus 1585 capituleerde deze metropool voor de Spaanse commandant Alexander Farnese, na een beleg van één jaar. De pogingen van de Antwerpenaars en hun Nederlandse bondgenoten om de omsingeling te doorbreken, hadden alle gefaald. De stad kwam opnieuw in de greep van de dwingeland, koning Filips II van Spanje.

Dit militaire feit zou verreikende gevolgen hebben: de definitieve scheiding van Noord en Zuid, de afsluiting van de Schelde, en de degradatie van onze gewesten tot een dynastiek wingewest van de Spanjaarden, later van de Oostenrijkers. De Noordelijke Nederlanden daarentegen, het latere Nederland, groeiden in de 17de eeuw uit tot een maritieme, politiek-militaire en culturele grootmacht.

Het heeft weinig zin om achteraf te speculeren hoe het anders had kunnen geweest zijn, maar het is wel een leuke gedachtenoefening. Stel dat Antwerpen stand had gehouden tegen de tercios van Alexander Farnese, en dat we hadden kunnen aansluiten bij de economische en politieke dynamiek van de Verenigde Provincieën? De huidige Belgische en Nederlandse staatsgrenzen zijn immers vooral het resultaat van militaire krachtsverhoudingen eind 16de-begin 17de eeuw, niet de exponent van enig 'nationaal' gevoel. Zelfs in het Noorden waren de calvinisten, de drijvende kracht achter de opstand tegen Spanje, met hun 10% een absolute minderheid, en werden de katholieken verdrukt.

In dit fotoverhaal heb ik mij geconcentreerd op de militaire gebeurtenissen rond het beleg en de val van Antwerpen in 1584-1585, een verhaal dat in de vergetelheid is geraakt. Wie herinnert zich nog de brug van Farnese, deze scheepsbrug over de Schelde, waarmee de Spaanse generaal Antwerpen logistiek doodkneep? Een monument van militaire vindingrijkheid, die overal in Europa bewondering opriep. Half Europa volgde toen dat beleg, omdat de toekomst van de Nederlanden ervan afhing.

Het falen van de Antwerpenaars heeft veel te maken met de militaire incompetentie van zijn leider, de calvinist Marnix van Sint-Aldegonde. Hij was vooral een denker, een ideoloog en een theoloog. Hij zou naar verluidt mee aan de basis gelegen hebben van het latere Nederlandse volkslied, het Wilhelmus. Naast zijn falen om Antwerpen uit de paapse en tirannieke klauwen van de Spaanse koning te houden, is deze man een zeer interessant personage. Hij heeft veel ideologische tractaten geschreven tegen de Rooms-Katholieke religie, onder andere de 'Biekorf', een vlijmend spotschrift op de Katholieke Kerk.

Ook het gebrek aan internationale steun voor de Antwerpse zaak, het laatste bolwerk in de Zuidelijke Nederlanden tegen de Spaanse militair-diplomatieke pletwals, zette een grote domper op een succesvol verzet. Antwerpen was in essentie op zichzelf aangewezen, op haar eigen Engelse en Franse huurtroepen. Koningin Elisabeth I van Engeland stond wel sympathiek tegenover de Opstand in de Nederlanden, maar zij had andere katten te geselen, het onderdrukken van complotten, die door de Spanjaarden gesteund werden, die uiteindelijk, in 1588, tot de grote Armada zouden leiden.

Antwerpen had ook een tegenstander van formaat, Alexander Farnese, prins van Parma. Deze werd door vriend en vijand beschouwd als een zeer competent militair, en een gewiekst diplomaat. Anders dan zijn voorganger, de hertog van Alva, die met zijn schrikbewind de Nederlanden in het kamp van de opstand dreef, slaagde Farnese erin talloze steden te verleiden om zich opnieuw aan de koning te onderwerpen. En het dient gezegd: hij was zeer fair tegenover het verslagen Antwerpen: de protestanten kregen vier jaar de tijd om hun biezen te pakken.

Dit filmpje is gemaakt met Sony Vegas, een semi-professioneel videobewerkingsprogramma van 50 euro.