Johnsatyricon

Wat betekent Pasen nog voor de meesten van ons? De meesten van ons zijn niet meer kerkelijk en zijn hun katholieke opvoeding ontgroeid. Ja, de meesten van ons geloven zelfs niet meer in een God. Ik beschouw mezelf niet als onreligieus, maar ik weet eigenlijk niet meer wat de betekenis is van Pasen. Is het de dag dat Christus aan het kruis is gestorven, of is het de dag dat hij verrezen is?

Hoewel we in een a-reigieuze en geseculariseerde samenleving leven, blijft ze de oude christelijke feestdagen in ere houden. Waarom? Voor de vrije dag? Nu ja, Pasen valt altijd op een zondag, dus dat argument telt niet. Voor het gezellig samenzijn in de familie? Mja, maar er zijn andere redenen om samen te komen, die niets met die oude christelijke symbolen te maken hebben. Voor de commercie? Ongetwijfeld, het kapitalisme grijpt alle redenen aan om een helse produktie-en consumptiecyclus in leven te houden.

Misschien houdt de maatschappij die christelijke feestdagen in ere, welsiwaar in een geseculariseerde vorm, omdat ze een zekere ritmering van de seizoenen en de tijd vormgeven. De oude christelijke feestdagen entten zich op heidense natuurfeesten. Pasen zou dan een symbolische viering kunnen zijn van het uitbreken van de lente. Zie de tekst die ik vorige maand daarover schreef: Winterslaap.

Het ziet er niet goed uit voor de katholieke kerk. Juist rond deze tijd weerklinken overal de stemmen van slachtoffers van sexueel misbruik door priesters, pastoors en religieuzen. De katholieke kerk wordt getroffen in haar core business. In het midden van haar, die de God van de Liefde predikt, bevinden zich sujetten, die zich overgeven aan de hoogste vorm van liefdeloosheid, met name sexueel misbruik van de meest machtelozen, de kinderen.

Het zwijgen en toedekken daarvan door de kerkelijke gezagsdragers, dit alles doet het imago en de geloofwaardigheid van de kerk geen deugd. Wat niet betekent dat we in globo heel de katholieke kerk moeten veroordelen, en het kind met het badwater weggooien. Misbruik van kinderen doet zich overal voor, omdat kinderen machteloos staan tegenover de macht van volwassenen, ook achter de façades van zgn. 'fatsoenlijke' families, waar de echtenote zwijgt. Vooral de mensen aan de basis, die zich belangeloos inzetten om een hedendaagse vorm van de christelijke levenswijze te beleven, mogen zich door deze onheilsberichten niet laten ontmoedigen.

Ik denk dat we in de 21ste eeuw de ineenstorting zullen meemaken van het machtsinstituut dat de katholieke kerk is. Zullen we een 21ste-eeuwse variant zien van de Reformatie uit de 16de eeuw? Ik denk het wel, dat katholieke basisgemeenschappen zich zullen organiseren naar protestants model, zonder die wanstaltige en verpletterende machtshiërarchie die de katholieke kerk is. Zelfs de Islam, die velen van ons misprijzen, heeft niet die gecentraliseerde structuur van de katholieke kerk. De katholieke kerk entte zich op de structuren van het Romeinse Rijk, en heeft die -vooral in de Romaanse landen- 1500 jaar overleefd. Dringend tijd dus voor iets nieuws.

Vermits de officiële christelijke symbolen voor de meesten van ons nog weinig betekenen, laat staan begrepen worden, zoeken we het in de richting van een alternatieve lezing van het christendom. Denk maar aan het gigantisch succes van de 'Da Vinci Code' van Dan Brown. Rond deze tijd vinden we daarover veel programma 's op televisie. Volgens de these van Dan Brown zou Christus gehuwd zijn geweest met Maria Magdalena, zouden ze kinderen hebben gehad en hun bloed hebben doorgegeven aan de Merovingische dynastie. Dit zou het geheim geweest zijn, dat de katholieke kerk gedurende 2000 jaar hardnekkig trachtte te verbergen.

Vandaar verhalen over de obscure priester Jacques Saunières en het geheim van Rennes-le-Château. Deze zou namelijk bij verbouwingswerken in zijn kerk op documenten gesoten zijn die dit geheim ontsluierden, waarmee hij de katholieke kerk zou gechanteerd hebben en op die manier fabelachtig rijk zijn geworden. De schimmige figuur van Pierre Plantard, die de zgn. 'Dossiers secrets' in de Parijse Bibliothèque National deponeerde, en zijn verhaal van de Priorij van Sion, waarschijnlijk om als rechtse royalist, opnieuw een monarchie in Frankrijk te installeren. De hotelier, die, om volk te lokken, de mythe van Rennes-le-Chäteau nieuw leven inblies. Ach, het zijn al-te-menselijke motieven, die aan de bais van heel die hype van de Da Vinci Code liggen. Een spannende thriller, boeiende fictie, maar waarschijnlijk niet meer dan dat.

Zo moet men, volgens mij, in de 21ste eeuw op een postmoderen manier met de chistelijke traditie omgaan, als een geheel van symbolen, die  zinvol kunnen zijn om ons beperkt bestaan als aardse, lijdende mens toch enige betekenis te geven...

Wat er tegenwoordig in de samenleving gebeurt rond de plaats van religieuze symbolen in het openbare leven, roept bij mij heel sterke historische reminiscenties op aan de Verlichting en de Franse Revolutie, die vorm hebben gegeven aan ons hedendaags laïcistisch maatschappijmodel. De strijd rond symbolen van de Islam en de plaats daarvan in de maatschappij is er bij ons ook geweest rond de katholieke godsdienst en de katholieke kerk. Met dit belangrijk verschil dat er geen echte Islamitische Kerk is, zoals de katholieken die hadden: een hiërarchische structuur met aan de top de paus. Ik vind het nuttig een kort historisch overzicht te geven van de brutale laîcisering die onze maatschappij tijdens de Franse Revolutie onderging.

Hoewel de ontkerkelijking zich in de 18de eeuw inzette, bleef het grootste deel van de bevolking katholiek en de Kerk had een grote macht in de samenleving op vlak van onderwijs, ziekenzorg, caritas en natuurlijk zielzorg. De Verlichte vorsten wilden de macht van de kerk inperken ten voordele van de staat. Keizerin Maria Theresia (1740-1780) was nog voorzichtig in haar aanpak, maar haar zoon Jozef II (1780-1790) voerde een radicale politiek gericht tegen de katholieke kerk. In 1781 voerde hij in onze gewesten de godsdienstvrijheid in. Dit betekende burgerlijke vrijheden voor niet-katholieken, zoals Joden en protestanten. In 1784 werd het burgerlijk huwelijk ingevoerd: het huwelijk was voortaan een burgerlijk contract. Jozef II besloot tot de opheffing van alle nutteloos geachte kloosters. Het betrof de louter contemplatieve instellingen, die als sociale parasieten beschouwd werden, omdat ze zich niet toelegden op onderwijs of op caritatieve werken: 121 kloosters en 40 mannenkloosters werden opgeheven.

Jozef II verdiende zijn bijnaam keizer-koster door op diepgaande wijze in te grijpen in het parochieleven, waar hij alle uitwassen van de volksvroomheid probeerde te vernietigen: de processiecultuur, de bedevaarten, de beewegen, de broederschappen en de begafenissen (de verplaatsing van het kerkhof in de steden naar een afgelegen plaats).

De anti-kerkelijke politiek van Jozef II, maar ook zijn bestuurlijke en gerechtelijke hervormingen lokten een zodanig sterke reactie uit vanwege de grotendeels conservatieve bevolking, dat zijn regime ten val kwam en de Oostenrijkers verjaagd werden tijdens de zgn. Brabantse Revolutie van 1789-1790. De soevereiniteit van de Verenigde Belgische Staten werd uitgeroepen, maar de revolutie mislukte door de tegenstellingen tussen progressieven en conservatieven, De Oostenrijkers kwamen terug eind 1790 en de hervormingen van Jozef II werden teruggeschroefd.

Intussen was de Franse Revolutie uitgebroken, die nog in veel sterkere mate een anti-kerkelijke, en zelfs een anti-godsdienstige politiek zou voeren. De Fransen bezetten een eerste maal onze gewesten in 1792-1793, maar de Oostenrijkers slaagden erin hun regime te herstellen. Daardoor ontsnapten onze gewesten aan de grote terreur onder Robespierre, toen de guillotine overuren presteerde. Maar in 1794 kwamen de Fransen terug, en deze keer definitief.

Door het decreet van 1 oktober 1795 werden onze gewesten bij Frankrijk ingelijfd, en volgde de gelijkschakeling. In 1796 werd de burgerlijke stand ingevoerd, daar waar voordien de kerk de registratie van geboortes, huwelijken en overlijdens bijhield. De geestelijkheid werd uitgeschakeld in de armenzorg: de tafels van de Heilige Geest werden vervangen door de bureaus van weldadigheid. De abdijen en kloosters werden opgeheven en hun goederen in beslag genomen. De bewoners van de kloosters werden meestal gewapenderhand uitgedreven.

Intussen vond binnen het Directoire (het republikeinse bestuur in Parijs) de staatsgreep van 18 fructidor jaar V (4 september 1797) plaats, waardoor alle remmen op een anti-godsdienstige politiek werden opgeheven. De priesters dienden een eed van haat tegen het koningschap af te leggen: "Ik zweere haet aen het Koningdom en aen de regeerings-loosheid, aengekleeftheyd ende Getrouwigheyd aen de Republiek ende aen de Constitutie van het Jaer Dry". Daarna volgde systematisch een gebureaucratiseerd proces van ontkerstening. De Leuvense universiteit werd als tempel van de onwetendheid opgeheven. Alle nog overgebleven kerkelijke instellingen werden afgeschaft, enkele kathedralen vielen onder de sloophamer en talloze parochiekerken werden openbaar verkocht. Op systematische wijze werden alle uitwendige tekens van de godsdienst uit het openbare leven verwijderd. Het dragen van het priestergewaad in de publieke ruimte werd verboden. De kerkklokken mochten enkel nog luiden om de feesten van de Republiek aan te kondingen.

De jacht op de zgn. refractaire priesters werd geopend: priesters die weigerden de eed van haat aan het koningschap en gehechtheid aan de wetten van de republiek af te leggen. Slechts een minderheid van de priesters legde die eed af. De anderen doken onder. Weerspannige priesters werden opgespoord en door het Directoire tot deportatie naar Guyana veroordeeld, waar de tropische guillotine haar werk zou doen. Slechts weinigen van hen konden echter gevat worden, omdat de lokale overheden deze maatregel tegenwerkten.

Tegen dit klimaat van extreme antigodsdienstige politiek van de Republiek dient men de Boerenkrijg (oktober-december 1798) te situeren. Vooral de landelijke bevolking voelde zich geminacht en in haar essentiële waarden aangetast. Ze was al tot het uiterste uitgezogen door belastingen en opeisingen van levensmiddelen. Toen daar nog in september 1798 de wet op de conscriptie bijkwam, waarbij alle mannen tussen 20 en 25 jaar konden opgeroepen worden voor verplichte legerdienst in het Franse leger, was het hek van de dam. Het was een spontane volksopstand, ongeorganiseerd en zonder kader, zodat het verzet tot mislukken gedoemd was. Geenszins mag men de Boerenkrijg als een 'nationale' opstand bestempelen, voorloper van de Belgische Revolutie van 1830, zoals men dat er later van gemaakt heeft.

In 1799 kwam Bonaparte als Eerste Consul aan de macht. In 1804 liet hij zich als Napoleon tot keizer kronen. Hij sloot de radicale fase van de Franse Revolutie af, maakte komaf met de excessen ervan, maar hij bestendigde tegelijkertijd de gigantische maatschappelijke transformaties die hadden plaatsgevonden. De laïcisering van de samenleving was een feit geworden. Maar tegenstellingen tussen katholieken en vrijzinningen, en tussen Kerk en Staat zouden de Belgische politiek tot diep in de 20ste eeuw blijven beheersen.

De recente discussie rond het hoofddoekenvebod en de plaats van de Islam in de maatschappij raakt die heel gevoelige wortels aan van de lekenstaat en de verhouding tussen kerk en staat, die tot de Franse Revolutie teruggaan. Daarom lokt het ook zo 'n passies in beide kampen op, en dat is zeer begrijpelijk. Het gaat om een stijd om symbolen, of het nu om hoofddoeken op school gaat, of om het luiden van de klokken. En symbolen hebben nu eenmaal de kracht om grote passies op te wekken.

(Deze tekst is grotendeels gebaseerd op L. PRENEEL, De Kerk in revolutietijd, in: Bastille, Boerenkrijg en Tricolore. De Franse Revolutie in de Zuidelijke Nederlanden, Leuven, 1989, p. 145-163.)