Johnsatyricon

Een programma dat je absoluut zou moeten zien, als je geïnteresseerd bent in de financieel-economische crisis, en hoe die overal ter wereld het lot van de mensen beïnvloedt, is 'Tegenlicht' van de VPRO op maandagavond vanaf 20.55 u.

Deze week ging het over alternatieve geldsystemen. De crisis heeft aangetoond dat ons geldsysteem een desastreuze werking kan hebben. Geld is in zekere zin té succesvol geworden. Geld is in essentie een simpel tussenmedium, waarmee goederen vlotter kunnen verhandeld worden. Stel je voor dat we voor aankopen nog met ruilhandel moesten werken. Ik heb een brood nodig van de bakker. Wat kan ik hem daarvoor in de plaats geven? Ik bied hem twee potjes confituur aan. Neen, dat heeft hij niet nodig, hij heeft 250 gram hesp nodig. Dat heb ik niet in voorraad. Moet ik dan eerst naar de slager, en wat moet ik die man dan in ruil geven? Een brood?

Zulk voorbeeld toont aan dat pure ruilhandel nog moeilijk kan werken in een complexe maatschappij. Daarom heeft de mens geld uitgevonden, een tussenmdium, waarmee 1) de waarde van alle goederen in een uniforme waardemeter kan worden uitgedrukt en vergeleken 2) goederen kunnen aangekocht worden tegen een bepaalde hoeveelheid geld 3) de derde functie van geld is vermogensoppotting, geld dat geld creëert. Het is duidelijk dat deze derde functie van geld in onze huidige economie een bovenmatig belang heeft gekregen. Ja, het is in kapitaalaccumulatie, in geld-dat-eindeloos-geld-voortbrengt, dat geld zijn destructieve werking uitoefent. Geld is een moloch geworden, die met myriaden tentakels de levenskracht uit sociale verbanden leegzuigt.

Daarom experimenteren mensen overal ter wereld met alternatieve vormen van geld. De aflevering Waar is de Woede van het programma 'Tegenlicht' gaat o.a. over alternatief geld. In sommige Islamitische landen heeft men opnieuw gouden en zilveren munten ingevoerd. Zo is bv. één zilveren dinar is sinds het begin der tijden twee kippen waard, ook nu nog. Geld dat niet devalueert, in tegenstelling tot papiergeld, dat simpelweg wordt bijgedrukt door zij die toevallig aan de macht zijn. Dit fragment kan je hier op Youtube zien (embedding niet mogelijk op verzoek): Alternatief geld dat niet in waarde vermindert. Bekijk hier de volledige aflevering Waar is de Woede van het VPRO-programma 'Tegenlicht'.

In het Duitse weekblad Focus is een interessante artikelenreeks Die Welt nach der Krise. Daarin komen ook alternatieve geldystemen ter sprake. Zo is er sinds zeven jaar in het zuidoosten van Beieren een regionale munt in omloop, de zgn. Chiemgauer. Met de Chiemgauer (die één euro waard is) kunnen de consumenten in honderden winkels betalen. Deze alternatieve munt heeft verschillende positieve effecten: 1) de regionale economie floreert: vermis de munt enkel in een welbepaalde regio waarde heeft, lekt er geen geld weg uit de lokale kringloop 2) drie procent van de omzet wordt in sociale projecten geïnvesteerd 3) er vindt geen oppotting van waarde plaats, vermits na een bepaalde periode de munt aan waarde verliest als hij niet wordt uitgegeven. Daardoor heeft dit geld een ingebouwde rem tegen spaar- en speculatietendensen, waardoor er geen geld uit de lokale kringloop weglekt om bv. de wapenindustrie geïnvesteerd te worden.

Ik zal eens research doen over dit onderwerp. Wat er in Vlaanderen zoal bestaat aan initiatieven op dit vlak. Ik weet dat er ook het systeem LETS bestaat, de afkorting van Local Exchange and Trading Systems.  Daarbij ruilen mensen goederen en diensten met elkaar: bv. ik pas twee uur op jouw kind, in ruil daarvoor kom jij bij mij mijn boekenkast in elkaar steken, want ik ben een onhandige kluns.

Natuurlijk kunnen zulke alternatieve geld- en waardesystemen niet volledig de functie van het huidige geld overnemen. Maar waarom zouden we niet verschillende geldsystemen naast elkaar gebruiken? De officiële euro voor grotere uitgaven en nutsvoorzieningen, en daarnast verschillende geldsystemen, die zijn aangepast aan verschillende sociale gemeenschappen? Bv. 1 Antwerps Handje of 1 Brabo voor aankopen bij kleine zelfstandigen in Antwerpen, die alleen daarvoor, en nergens anders kunnen gebruikt worden? Of nog fijnmazigere geldsystemen op buurt- of verenigingsvlak?

Laten we in hemelsnaam onze creativiteit gebruiken, ons lot sterker in eigen hand nemen, en in grotere mate loskomen van de greep van banken en financiële molochs, en van de politici, die toch niet meer opkomen voor de belangen van de gewone burger, maar die gegijzeld worden door het grootkapitaal, waarvan ze de gewillige knechtjes zijn, ongeacht hun ideologische retoriek...

Zal ik het nog meemaken, dat het collectieve bewustzijn zodanig evolueert, dat personen en instellingen die door hun roekeloos gedrag en graaizucht de wereldeconomie ontredderen, aangeklaagd en voor een rechtbank gebracht worden, die de vergelijking met het Tribunaal van Neurenberg kan doorstaan? Toen werd het concept 'misdaden tegen de mensheid' uitgevonden. Kan men niet een gelijkaardig juridisch begrip smeden voor misdaden in de economische sfeer, zoals we de afgelopen jaren gezien hebben, en waarvan we de gevolgen nog jaren zullen zullen dragen?

Als men de vraag stelt: wie draagt de grootste verantwoordelijkheid voor de huidige economische crisis, dan wijzen veel ingewijden in de richting van Alan Greenspan, hoofd van de Amerikaanse centrale bank tussen 1987 en 2006. De centrale bankier van Amerika is, naast de Amerikaanse president, de machtigste man ter wereld. Hij is verantwoordelijk voor het monetaire beleid. Zijn belangrijkste wapen is de rente, de prijs die bankiers moeten betalen voor geld van de centrale bank. Sinds 9/11 had hij de rente verlaagd tot een bespottelijk laag niveau, zodanig dat geld vrijwel gratis was. Biljoenen dollars raakten in circulatie en konden hun destructief werk verrichten.

Terwijl het net de taak is van de centrale bank om in geval van oververhitting van de economie de geldkraan toe te draaien, door het verhogen van de rente. Greenspan heeft dat niet gedaan. Integendeel, Professor Roubini, bijgenaamd 'Doctor Doom', één van de weinigen die waarschuwden dat het Amerikaanse financiële systeem op een catastrofe afstevende, zegt daarover: 'De taak van de centrale bank is om de punchkom weg te nemen, als de party uit de hand dreigt te lopen, om speculatieve bubbles te vermijden. In de plaats daarvan liet de centrale bank niet enkel na om de punchkom weg te nemen, meer nog, ze goot wodka en whisky in de punchkom en andere toxische stoffen, om iedereen dronken te maken met irrationele exuberantie.'

Meer nog, hij had de macht om de hypotheekjungle te reguleren, en hij heeft dat niet gedaan, hij was zelfs de belangrijkste stimulator van de toxische financiële innovaties. Op 23 oktober 2008 verscheen Alan Greenspan voor een parlementaire onderzoekscommissie. Hij zag er vermoeid uit en berouwvol, voor zover iemand als Greenspan berouw kan voelen. Het leek alsof zijn wereldbeeld in stukken was uiteengevallen. Gevraagd of hij vergissingen had gemaakt, antwoordde Greenspan dat hij gedeeltelijk fout was geweest. Hij gaf toe dat zijn geloof in de zelf-regulerende kracht die van het individuele eigenbelang van economische actoren uitgaat, verkeerd was. Hij was persoonlijk geschokt door de gebeurtenissen die zich ontvouwden.

Critici zeggen dat het belachlijk en naief is om te denken dat de haaien van Wall Street belangstelling zouden hebben om zichzelf in te tomen en te reguleren. Men moet erkennen dat de leidinggevenden van grote banken zich lieten leiden door belangen, die ingingen tegen het algemene belang. Niettegenstaande Greenspan zichzelf berouwvol op de borst klopt, toegeeft dat hij fouten heeft gemaakt, behoudt hij zijn geloof in het principe van vrije competitieve markten. Geen enkele markt werkt perfect, maar er is in zijn visie geen alternatief.

Ik zie tot mijn genoegen dat de Europese landen in voorbereiding van de G20 in Pittsburgh, een stevige vuist maken tegen de bonuscultuur, ongetwijfeld om Washington onder druk te zetten, die tegen een regulering van bonussen is. We zullen wel zien. De soep wordt nooit zo heet opgegeten als ze opgediend is...

Eén jaar geleden brak de financiële crisis uit  De katalysator hiervan was het failissement van de Amerikaanse investeringsbank Lehman Brothers. Het was het grootse faillissement uit de Amerikaanse geschiedenis. Op televisie waren deze week veel interessante programma 's te zien over de crash van deze financiële gigant. Er is zelfs een tv-film over gemaakt, in de vorm van een financieel-economische thriller. Lehman Brothers was hét symbool van de hybris van het financiële kapitalisme van Wall Street. Dick Fuld, de CEO van Lehman, was de ongekroonde koning van Wall Street Hij was grenzeloos ambitieus en agressief. Niet voor niets werd hij 'de gorilla' genoemd. Hij wou al zijn concurrenten waaronder Goldman Sachs verpletteren en opslokken.

Lehman Brothers verdiende miljarden dollars aan de vastgoedboom, en nam daarbij grenzeloze risico 's. Onder president Bush werden alle remmen van gezond verstand en besef van grenzen overboord gegooid. De FED, de centrale bank, voerde onder leiding van Alan Greenspan een expansief monetair beleid van goedkoop geld en goedkoop krediet. Elk Amerikaans gezin moest via een hypotheek een eigen woning verwerven. Daarbij was geen kapitaalinleg nodig, weldra zelfs geen bewijs meer van inkomen. Dat sommige gezinnen weleens hun hypotheek niet zouden kunnen afbetalen, werd niet als een probleem gezien, want de banken konden in dat geval hun woningen aanslaan. Vermits de huisprijzen tot in de hemel bleven groeien, konden de banken de aangeslagen woningen met winst verkopen.

Lehman Brothers was zeer actief op de hypotheekmarkt. Nog in extremere mate dan haar concurrenten deed ze aan 'leverage': krediet verlenen op basis van geleend geld. In een stijgende markt kan je met leverage gigantische winsten maken, maar als de zaken slecht gaan worden de verliezen evenees exponentieel groot. De verhouding van eigen kapitaal tot schulden was 1 op 40. Lehman stond ook aan de spits van complexe financiële producten zoals CDO's, 'collateralized debt obligations'. Hypotheken werden samengebundeld en verpakt in waardepapieren, die aan andere banken en aan beleggers verkocht werden. De ratingbureau 's , die het risico van financiële producten moesten waarderen, speelden het spelletje mee en gaven de gestructureerde produkten het predikaat 'veilig. Door het risico dat inherent was aan deze 'rommelkredieten' en 'vergiftigde activa' als een hete aardappel door te spelen aan de rest van de wereld, dacht men uiteindelijk het risico zelf te kunnen uitschakelen. De CDO 's waren zo ingewikkeld, dat slechts weinigen ze echt begrepen, laat staan de kleine belegger, die een kat in een zak kocht.

Maar de bubble kon natuurlijk niet blijven duren, Die barstte in 2007-2008. Steeds meer gezinnen konden hun hypotheek niet afbetalen, en de banken zaten plots met een gigantische stock aan woningen. De vastgoedprijzen stortten in, de CDO 's waren opeens waardeloos geworden. Ook Lehman Brothers werd zwaar getroffen door het leeglopen van de zeepbel. Haar aandelen kelderden: op 9 september 2008 verloor het 40% van haar beurswaarde. Lehman stevende op een bankroet af.

Vraag was of de overheid de bank zou redden, net zoals ze Bearn Stears had gered. Maar dit was een kleine bank, die niet met Lehman Brothers kon vergeleken worden. Op 13 september 2008 riep Hank Paulson, de Amerikaanse Minister van Financiën, de hoofspelers van Wall Street -bijgenaamd de 'Masters of the Universe'- bijeen in de gebouwen van de New York FED om een reddingsplan voor Lehman Brothers uit te werken. Paulson deelde mee dat er geen belastinggeld beschikbaar was om Lehman te redden. Wall Street moest het zelf doen, want als Lehman crashte, zouden ze allemaal meegesleurd worden en waren de gevolgen niet meer te overzien. De Bank of America en het Britse Barclays, die belangstelling hadden om Lehman Brothers over te nemen, haakten op het laatste moment af. Merril Lynch, de concurrent van Lehman Brothers, dat zelf in de problemen zat, zag haar kans schoon om eieren voor haar geld te kiezen, en liet zich door de Bank of America overnemen.

Lehman Brothers was niet meer te redden, en de overheid dwong de bank op 15 september 2008 om in faling te gaan. De rest van het verhaal is bekend. De instorting van Lehman Brothers zond schokgolven uit over het hele financiële systeem in de wereld, en leidde tot een economische depressie, zoals we die sinds WOII niet meer hebben gekend. Dick Fuld van Lehman Brothers was hét symbool van het extreme graaikapitalisme, gebaseerd op hebzucht, een gevoel van almacht en geloof in de eigen onkwetsbaarheid.

Er is veel gespeculeerd over persoonlijke factoren in de saga van Lehman Brothers. Dick Fuld maakte door zijn agressieve persoonlijkheid veel vijanden in het kringetje van Wal Street, de FED en het Ministerie van Financiën. Het was bekend dat Dick Fuld en Hank Paulson, de Minister van Financiën elkaar haatten. Was dit een menselijke factor waarom de Amerikaanse overheid niet met geld over de brug wou komen om Lehman te redden? Temeer daar kort nadien de regering Bush 700 miljard dollar op tafel legde om bedrijven in moeilijkheden te ondersteunen. Sommigen spreken van een afrekening binnen het milieu, waardoor anderen zoals Goldman Sachs er beter van werden. Critici zeggen dat het beter was geweest om Lehman Brothers te redden, waardoor de wereldwijde crisis niet zo erg zou geweest zijn.

Nu, één jaar later, is het ergste van de crisis voorbij. Of we daaruit veel geleerd hebben? Ach, ik denk het niet. De banken keren weer zoals voorheen torenhoge bonussen uit aan hun traders. Ze vertonen weer net datzelfde gedrag, dat de crisis heeft veroorzaakt. Eén ding moet je het kapitalisme wel nageven: het is enorm veerkrachtig. Maar we zijn nu al de zaden aan het zaaien voor een volgende crash, nog vooraleer deze crisis goed en wel is uitgewerkt... 

Heb je gisteren vice-premier Laurette Onckelinckx op tv horen fulmineren tegen de banken? Het was een plezier om die Waalse furie vuur te zien spuwen. Het zijn de banken die de crisis hebben veroorzaakt. Het is niet meer dan normaal dat ook zij hun bijdrage leveren om de schade op te lappen. Ook Eerste Minister Van Rompaey heeft op de RTBF gezegd dat hij voor een belasting op de banken is.

Ook de Franse president Sarkozy sprak krachtige woorden tegen de graaicultuur van de banken. De publieke opinie in Frankrijk is woedend omdat in volle vakantieperiode uitlekte dat BNP Paribas, die met overheidsgeld van de ondergang werd gered, 1 miljoen aan bonusen reserveerde. En zelfs een ex-topman van Fortis Holding vindt de bonussen "immoreel en misdadig".

Als die nauwelijks verhulde woede al in de woorden van politieke leiders dooschemert, dan kan men zich voorstellen dat die in nog grotere mate bij de gewone mens leeft. Bij de kleine zelfstandige bv. Als die faiiliet gaat, dan wordt die niet met belastinggeld geholpen, maar wordt zijn inboedel door deurwaarders aangeslagen. Bij de gepensioneerde bv., die amper met zijn klein pensioentje de eindjes aan elkaar kan knopen.

De woede om de winstmachine van de banken die met belastinggeld in leven wordt gehouden. De banken krijgen geld toegestopt van de centrale banken en het spaargeld van de burger aan een schamele 1 %. Die beleggen ze tegen 4 % in veilige overheidsobligaties. 3 % zuivere winst dus. "Zo kan ik ook bankieren", zegt de notoir liberaal Paul de Grauwe, hoogleraar economie aan de KULeuven.

De verontwaardiging rond het crapuleus gedrag van de banken is dus algemeen. Ik zou zelfs meer zeggen: als de politieke klasse niet de moed heeft om een belasting op de banken door te drukken, hoe klein ook, dan loopt de legitimiteit van onze instellingen en ons systeem groot gevaar. Het zal profitariaat, zwartwerken, belastingontduiking en normvervaging nog meer in de hand werken. Voeg dit bij de diepe crisis van het Belgische gerecht, en ja begrijpt dat de sociale cohesie van onze maatschappij groot gevaar loopt.

Dus, beste politici, heb nu eens 6 minuten politieke moed, en hef een belasting op de banken. Indien u dit niet doet, dan zeg ik het sociaal contract op, en ik denk dat velen mij zullen navolgen. Wij kunnen dan niet meer instaan voor de gevolgen...

Waaraan herken je de onbewuste consument? 1) hij gebruikt geen herbruikbaar zakje  2) hij heeft geen voordeelkaart. Het eerste kenmerk is duidelijk: deze consument heeft geen besef van de schaarste van grondstoffen op deze eindige aarde. Uit luiheid, onverschilligheid, of onwetendheid vergroot hij de plastiekberg, houdt hij de overproduktiemachine die de huidige economie is, mede in stand. Hij zorgt er voor dat produktiefactoren in afvalverwerking moeten ingezet worden, die beter ergens anders kunnen gebruikt worden. Natuurlijk is de impact van deze consument verwaarloosbaar klein, maar alle consumenten samen die hetzelfde doen, zorgen voor de hierboven beschreven fenomenen.

Het tweede kenmerk, geen voordeelkaart gebruiken, is misschien minder duidelijk. Hij laat gedrag achterwege dat hem op langere termijn voordeel oplevert. Als hij altijd een voordeelkaart zou presenteren, dan zou hij na voldoende punten gepsaard te hebben, bv. een voordeel van 5 euro ontvangen. Door dit niet te doen verbruikt hij meer hulpbronnen dan hij nodig heeft, zodoende houdt hij de extreme geldmachine die de huidige economie is, mede in stand.

Met dit voorbeeld dat sommige mensen misschien belachelijk zullen vinden, want 5 euro is voor hen niets waard, wil ik een stelling poneren, nl. dat een groot deel van de welvaart boven het levensnoodzakelijke minimum bestaat uit verspilling, een mentaliteit van onverschilligheid ten aanzien van -uit planetair oogpunt bekeken- schaarse goederen. Een groot deel van de welvaart boven het biologisch minimum wordt verspild in luxediensten, zoals flashy verpakkingen, marketing- en reclamekosten, ziekmakende reclames op de commerciële zenders, en winsten van multinationale ondernemingen.

Ik loop al langer rond met het idee van een andere soort economische theorie uit te bouwen, gebaseerd vanuit het oorspronkelijke paradigma van de economische wetenschap, met name het schaarsteprincipe. Dit houdt in dat elke schaarse produktiefactor, bv. één uur menselijke arbeid, of één ton graan, verschillende alternatieve aanwendingen kan hebben. Het huidige economische paradigma gaat enkel uit van het winstprincipe, dit betekent dat die aanwending van produktiefactoren, die aan een particuliere onderneming de hoogste winst oplevert, als de enig juiste wordt beschouwd. Als men dit tot in zijn extreem doortrekt, dan kan men op macro- of op systemisch niveau vernietiging van waarde hebben, bv. door vervuiling, opwarming van de aarde, uitputting van de grondstoffen, etc. De financieel-economische crisis is een schitterend voorbeeld om aan te tonen dat het ongelimiteerd winstprincipe op microvlak, tot vernietiging van waarde op macrovlak leidt. 

Ik haal misschien nogal wat dingen door elkaar, maar dit is eigen wanneer men een nieuwe theorie wil formuleren, die buiten de lijntjes kleurt van de economische handboeken, die ik zeer eenzijdig en voor het voortbestaan van de mens ronduit gevaarlijk vind. 

De crisis is voorbij! Laat de champagnekurken knallen! Steek uw neus vol met cocaïne! Pronk weer met uw Rolex-horloge! Wij, de belastingbetalers, hebben de banken van de ondergang gered, en hebben ons daarvoor voor jaren in de schulden gestoken, en er zal gesnoeid moeten worden in de sociale zekerheid. Geen nood, de banken zijn gered! Ze verdienen weer miljoenen en delen torenhoge bonussen uit, alsof er niets gebeurd is. "Privatisering van de baten en socialisering van de kosten", dat is het grondmaxime van de wereld waarin we leven.

Hoera! We hebben het domme kiesvee bij hun pietje gepakt, denken de bankiers. Ze hebben de leugens geslikt van de regeringspartijen en de door ons gecontroleerde massamedia. Wij zijn immers te groot om failliet te gaan, wij vormen een 'systeemrisico'. Derhalve kunnen we altijd bij de staat aankloppen om ons te ondersteunen als we teveel risico hebben genomen. Aan 'moral hazard' (moreel risico) vegen wij ons duur gat af. Het is toch normaal dat wij onze risico 's op de gemeenschap afwentelen, wanneer het verkeerd gaat? Wij zijn immers te groot, te machtig om in te storten. Wij zijn de Ubermenschen van de wereld, wij zijn de matrix, koning, keizer, admiraal, voor het kapitaal knielen ze allemaal.

Hoera! De crisis is voorbij! Opnieuw business as usual, alsof er niets gebeurd is. Het klootjesvolk blijft immers alles slikken!

Welcom to America, an emerging third world country...

Duitsland kende na Wereldoorlog I een verschrikkelijke financiële crisis, met een hyperinflatie, waarbij één brood miljoenen Rijksmarken kostte. Arbeiders werden meerdere malen per dag uitbetaald, waarbij hun vrouwen het loon met de kruiwagen kwamen afhalen. Die holden onmiddelijk naar de winkels om daar levensmiddelen te kopen, want een paar uur later zouden de prijzen weer met een paar miljoen gestegen zijn.

Het Dadaïsme was een artistieke stroming, die reeds tijdens WO I ontstaan was. De Dadaïsten namen genadeloos de waanzin van de slachtpartijen in de loopgrachten op de korrel. Ook de financiële crisis ontsnapte natuurlijk niet aan hun satyrisch vizier. Hier hoor je Kurt Schwitters, één van de voormannen van het Dadaisme, over dit thema. Zijn zogenaamde akoestische poëzie. Hij ridiculiseert daarmee de beleidsmensen en economen, die maar wat rondlullen, en zelf niet begrijpen wat er gebeurt, laat staan dat ze er iets aan kunnen doen. Analogie met de huidige financiële crisis?

Ongeveer rond dezelfde tijd als de akoestische poëzie van Dada, was er een obscure Beierse volksmenner, genaamd Adolf Hitler, die een mislukte putsch naar de macht deed. Hij vloog de gevangenis in en schreef daar een boek, genaamd 'Mein Kampf', met de welbekende gevolgen...

Fragment uit de mooie ZDF-reportage 'Das Milliardenspiel'. De ZDF maakt intersssante en vormemijk mooie reportages, die de vergelijking met BBC-reportages kunnen doorstaan. Alleen is er de taalbarrière en de afstand tot de Duitse cultuur in onze door de Anglo-Amerikanen gedomineerde cultuur.

Dit is het eerste deel uit de reportage. Het vervolg kan je bekijken op Youtube, door 'Milliardenspiel' in te tikken. Het toont de cultuur van de traders, die onder druk worden gezet om zoveel mogelijk winst te maken. Anderzijds is er een gigantische hoeveelheid kapitaal die een hoog rendement zoekt. Van alle markten is de financiële markt het meest geglobaliseerd. Europese banken, zoals Duitse banken hier in deze reportage, konden voor hun klanten hoogrenderende beleggingen in Amerikaans waardepapier aanbieden. De financiële sector werd volledig gedereguleerd, zodat er geen belemmeringen meer waren voor internationale kapitaalstromen. De Amerikaanse hypotheekmarkt boomde, en Europese klanten kochten waardepapieren, die ze amper begrepen, en zeker niet dat vele daarvan een hoog risico inhielden. De mens trapt altijd in dezelfde val van de begeerte en hoogmoed: gemakkelijk verdiend geld zonder daar iets voor te doen. Toen de zeepbel uiteenspatte, verloren heel wat Europese beleggers hun geld.

Nu het ergste van de financiële crisis achter de rug is, toont het grootkapitaal opnieuw zijn ware gelaat. Nadat ze door miljarden belastinggeld van het bankroet gered zijn, beginnen ze opnieuw torenhoge bonussen aan hun traders te geven. Hebben ze dan niets geleerd, en hoelang blijven wij dat nog pikken?

De Franse bank BNP Paribas, dat Fortis heeft overgenomen, heeft ongeveer een miljard euro opzijgezet om in de vorm van bonussen uit te keren aan haar traders. Uitgerekend volgende maand buigt een kamercommissie zich in ons land over de aanbevelingen om de grote bonussen aan banden te leggen.

Dit zorgt voor heel wat ophef bij onze zuiderburen, maar ook in ons land zijn er kritische stemmen. Na de overname van Fortis Bank door BNP Paribas, beschikt de Belgische overheid over 9,3% van het kapitaal en 11,6% van het stemrecht. Kamerlid Ben Weyts van N-VA vraagt zich af of de Belgische regering van plan is om op te treden tegen deze beslissing.

De Belgische regering heeft als aandeelhouder in BNP Paribas de plicht om zich kritisch te uiten over dit verkeerde signaal. De banken zijn door ons, belastingbetalers, van het faillissement gered. In  ruil voor ons geld hebben we het recht om te eisen dat er meer verantwoordelijkheid en ethiek is in het bankwezen. "Privatisering van de baten, socialisering van de kosten", gaan we weeral datzelfde liedje horen?

Ik nodig alle welwillende parlementsleden dan ook uit om hierover een krachtige parlementaire vraag te stellen. Of het veel zal uithalen, dat betwijfel ik, maar het gaat tenminste om het gebaar...

Ook in America betaalt de belastingbetaler de exorbitante bonussen van Wall-street traders. De ultieme kapitalistische natte droom: het turbokapitalisme gefinancierd door de loon-en schuldslaven...

De belangrijkste sociale kritiek op het systeem gebeurt momenteel in Amerika, het kloppende hart van het kapitalisme. Net daar heeeft het geld-en kredietsysteem de grootste verwoesting aangericht op sociaal, moreel en spiritueel vlak. Steeds meer mensen houden zich bezig met het bestuderen van het geldsysteem.

Geld wordt gecreëerd vanuit schuld, via leningen in het kredietsysteem. Als een bank 1.000.000 euro aan deposito 's heeft, dan houdt ze 100.000 euro in kas en leent 900.000 euro aan schuldenaar 1. Die plaatst die 900.000 euro op de rekening bij zijn eigen bank. Bankier 2 houdt 90.000 in kas en leent 810.000 uit aan schuldenaar 2, die dat bedrag op zijn bankrekening bij bankier 3 plaatst. Bankier 3 houdt daarvan 81.000 in kas en leent 729.000 uit, enz. enz. De totale geldhoeveelheid of de hoeveelheid geld waarover schuldenaars 1, 2 en 3 kunnen beschikken is nu al 2.439.000 euro, vanuit het oorspronkelijk bedrag van 1.000.000 euro. Men ziet dat het telkens om hetzelfde geld gaat dat ontleend wordt. Dit noemt men geldcreatie door de banken.

Geld is dus schuld, en zonder schuld geen geld. Zo simpel is het. Als alle schuldenaren hun schulden zouden afbetalen, zou er geen geld meer zijn. Daarom dwingt het systeem gezinnen, bedrijven en overheden om altijd maar nieuwe schulden te maken. Want zonder schulden, zou het systeem ineenstorten. En om alleen al de rente op de schulden te betalen moet de economie minstens met 3 % per jaar groeien. Dit betekent steeds meer schaarse hulpbronnen aan een razend tempo opverbruiken, steeds meer broeikasgassen uitstoten, en ja...steeds meer schulden maken. Dit is een hels systeem, dat weinig mensen echer begrijpen. Dit komt omdat geld en het financieel systeem zo technisch en ondoorzichtig is. Of is het zo gemaakt, zodat we dom blijven en slaafs in het systeem blijven meedraaien?...

Ik ben veel aan het leren over de geschiedenis van het geld en de ontwikkeling van het kapitalistische systeem. Beide zijn immers twee handen op éénzelfde buik. En de financiële crisis heeft als een schokgolf vanuit de Verenigde Staten de hele wereld op zijn grondvesten doen trillen. Is het geld té succesvol geworden? Is het kapitalisme té succesvol geworden, zoals nobelprijswinnaar Paul Krugman beweert in Foreign Affairs uit 1997? Het geld doet immers op een neutrale manier waarvoor het bedoeld is, ongeacht de sociale en ecologische gevolgen. Geld-dat-geld maakt, rentedragend, eeuwig groeiend geld, geld waarbij de vermogensfunctie de simpele ruilfunctie van het geld als betaalmiddel overwoekerd heeft. Geld dat oorspronkelijk bedoeld was om ruilhandelingen te vergemakkelijken, door een tussengoed in het ruilproces te introduceren. Dat geld heeft zich grotendeels losgemaakt van de ruilhandelingen in de reële sfeer, en is een Moloch geworden, die ecologische en sociale verbanden uiteenrukt.

Maar goed, laten we lyrische hyperbolen even achterwege laten. Die zijn al te gratuit en gemakkelijk. Moeilijker is het na te gaan hoe dit geld is gegroeid, welke vormen het in zijn ontwikkeling heeft aangenomen tot zijn huidige vorm, het virtueel geld, geld dat enkel bestaat als cijfertjes op een computerscherm. Ik heb al een kleine bijdrage gebracht over het geld in de middeleeuwen, dat gebaseerd was op gouden en zilveren muntstukken.

Men zou in de verleiding komen dat geld te idealiseren, als geld dat een vaste onveranderlijke waarde in edel metaal vergegenwoordigt. De huidige crisis doet beleggers en investeerders 'in het goud vluchten', zoals dat heet. Maar in die bijdrage over het geld inde middeleeuwen heb ik geschreven dat ook metalliek geld aan waardeverminderingen onderhevig was. De vorsten verlaagden immers voortdurend het gehalte aan edele metalen in de munten, zodat ze uit eenzelfde voorraad biljoen (zilver en goud) meer munten konden slaan. Ook geldhandelaars knoeiden met de waarde van de munt, door er stukken van af te knippen. In de Oostenrijkse Nederlanden circuleerden in de 18de eeuw 'gesnoeide' Hollandse ducaten.

Pas in de 17de-18de eeuw verschenen de eerste papieren bankbiljetten. Papiergeld is fiduciair geld, vertrouwensgeld dat geen intrinsieke waarde heeft, maar louter steunt op vertrouwen. Papiergeld heeft twee voorgangers, twee vormen van financiële waardepapieren, die niet rechtstreeks tot papiergeld hebben geleid, maar die etappes zijn in in het loskomen van het geld van een metallieke basis en het vertrouwen in papieren documenten als dragers van waarde, als representanten van toekomstige koopkracht. Ik heb het over wisselbrieven en aandelen. In deze bijdrage heb ik het enkel over wisselbrieven.

Brugge was in de late middeleeuwen het financiële centrum van het Westen. Met enige overdrijving kan men zeggen dat Brugge het New York van de middeleeuwen was. Brugge was het knooppunt waar twee handelsstromen elkaar ontmoetten: de handel van de Noordduitse Hanzesteden en de levanthandel van Italiaanse steden zoals Venetië en Genua. De financiële handel in Brugge was in handen van de Italianen. Deze hadden geavanceerde financiële technieken ontwikkeld zoals vennootschappen, dubbele boekhouding en bankieren met giraal geld. En ook de wisselbrief. Een voorbeeld van een Italiaanse wisselbrief uitgeschreven in Brugge:

In de naam van God, amen. 12e dag van december, 1399.

Betaalt bij deze eerste wisselbrief op de gebruikelijke vervaldag aan Domenico Sancio zeshonderd schilden tegen 10 schellingen 5 penningen per schild, welke 600 schilden tegen 10 schellingen 5 penningen staan voor de tegenwaarde ontvangen van Jacopo Gosco, en debiteer ze op onze rekening.

Dat God u beware. Giovanni Orlandini en Piero Benizi en Cie in Brugge

in ander handschrift:

geaccepteerd op de 11de dag van januari 1400

op de rug:

 Francesco van Prato en Cie in Barcelona

De Italiaanse bankiersfirma G. Orlandini en P. Benizi & Cie had op 12 december 1399 in Brugge van de Spanjaard Jacopo Gosco een bedrag ontvangen ter waarde van 600 schilden. Het bankiersbedrijf Orlandini en Benizi schreef daarop deze wisselbrief uit, waarbij het aan Francesco da Prato, haar correspondent in Barcelona, de opdracht geeft om op de vervaldag het vermelde bedrag uit te betalen aan Domenico Sancho. Deze was de correspondent in Barcelona van de Spanjaard Jacopo Gosco. Men ziet dat er vier partijen betrokken zijn bij een wisselbrief:

1. de gever: Jacopo Gosco in Brugge
2. de trekker: de firma Orlandini en Benizi in Brugge
3. de getrokkene: Francesco da Prato in Barcelona
4. de begunstigde: Domenico Sancho in Barelona

Waarom maakt men zulke moeilijke constructie? Kan de Spanjaard Jacopo Gosco niet gewoon zijn 600 schilden opsturen naar zijn correspondent Domenico Sancho in Barcelona? Men mag niet vergeten dat we in de middeleeuwen zijn. Het transport was langzaam en gevaarlijk, zeker in die tijd, toen de Honderjarige Oorlog in Frankrijk woedde tussen Engeland en Frankrijk. Het risico dat het geldtransport door ronddolende soldaten zou geplunderd worden, was heel reëel. D.m.v. een wisselbrief kon geld overgemaakt worden zonder dat er metalliek geld moest verplaatst worden. De wisselbrief had dus in de eerste plaats een transferfunctie.

In de tweede plaats werd de wisselbrief gebruikt als kredietmiddel. In dit geval had Gosco krediet verstrekt aan de firma Orlandini-Benizi & Cie en werd hij na enkele weken via zijn correspondent terugbetaald in een andere wisselkoers. Juist in dergelijke koersverschillen was het mogelijk om Gosco als kredietverstrekker een interest te verstrekken, zonder dat de theologen en andere kerkelijke auteurs verontrust werden door een overtreding van het canoniek renteverbod. Via de wisselbrief kon men aan speculatieve arbitrage doen op de internationale valutamarkt: Brugse deviezen verkopen in ruil voor Barcelonese.

Zo was de middeleeuwse wisselbrief het eerste financiële waardepapier. Maar het gebruik daarvan bleef beperkt tot het elitaire kringetje van de haute finance. De boertjes betaalden hun cijnzen nog met zwart uitgeslagen zivermuntjes en met kippen. We zijn nog een heel eind verwijderd, vooraleer papiergeld in het dagelijks leven als betaalmiddel gebruikt werd.

In België kennen we negatieve inflatie -desinflatie-. De prijzen dalen voor het eerst sinds vijftig jaar. De daling bedraagt ongeveer 1,7% geloof ik. Vooral brandstof en groenten en fruit gaan naar beneden. En ik heb het subjecieve gevoelen dat voeding goedkoper geworden is. Voor de consument is dat natuurlijk goed nieuws, want dit leidt tot grotere koopkracht.

Economisten denken echter anders over negatieve inflatie. Als die lange tijd aanhoudt, dan gebeuren er twee dingen: 1) als ook de prijzen van duurzame consumptiegoederen dalen, dan stellen consumenten de aankoop daarvan uit, omdat ze verwachten dat de prijzen nog meer gaan dalen 2) producenten zijn minder geneigd om meer te produceren en te investeren, omdat hun omzet in geldtermen minder waard wordt. Dit noemt men een deflatoire spiraal: dalende prijzen leiden tot contractie van de economie.

Daarom zeggen economisten dat lichtjes stijgende prijzen de prikkel is die de economische machinerie in gang houdt. Het prijsmechanisme is het kernhoofdstuk van de micro-economie, die het gedrag van bedrijven en gezinnen op de markt beschrijft.

In de Verenigde Staten is een ander mechanisme aan de gang. Daar is er niet de angst voor deflatie, maar voor inflatie. De Amerikaanse economie is veel sterker geruïneerd dan elders ter wereld. President Bush in zijn laatste maanden, en vooral Obama hebben astronomische geldbedragen in de economie gepompt. Ik denk dat het totale bedrag van stimulusmaatregelen in 2009 2000 miljard dollar of 2 triljoen dollar bedraagt. 2 triljoen heeft 12 nullen, dus 2.000.000.000.000 dollar. Dit bedrag is vooral besteed in het redden (de zg. bail out)  van banken en financiële instellingen van het failissement, maar ook in het nationaliseren van autofabrikant GM.

De bedoeling was dat dit de Amerikaanse economie terug op het groeipad zou brengen, maar het herstel blijft uit. Er is wel een licht herstel sinds maart, de zgn. greenshoots (groene twijgen), maar substantieel verandert er weinig. Integendeel, de werkloosheid neemt alsmaar toe, de beurs stagneert sinds het dieptepunt in maart.

Critici van Obama en zijn administratie zeggen dat het economisch beleid van president Obama tot inflatie zal leiden. Ja, zelfs het spookbeeld van hyperinflatie doemt op in de collectieve psyche van de Amerikanen. Hyperinflatie betekent dat de prijzen de hemel inschieten, waardoor het geld praktisch waardeloos wordt. Eén van de redenen waarom de Duitse bondskanselier Merkel zo terughoudend was om stimulusmaatregelen à la Amerika te nemen, is net doordat Duitsland effectief een hyperinflatie heeft gekend na de Eerste Wereldoorlog. Deze ervaring was zo traumatisch voor de Duitsers, zodat dit wellicht mede een oorzaak was voor het aan de macht komen van Hitler.

Hebben de critici van Obama gelijk? Zullen de massale overheidsingrepen in de economie tot hyperinflatie leiden? We weten het niet. Nu kent het land een lichte inflatie, maar de reële economie bljft maar niet aanzwengelen. Maar in de apocalyptische verbeelding van veel Amerikanen zal hyperinflatie effectief gebeuren. Veel van die kritiek komt wellicht uit republikeinse hoek, die altijd wars is geweest van teveel overheidsingrijpen in de economie. Maar ook vanuit de gewone Amerikaan van Main Street (Men spreekt van de twee sferen van Wall Street als de Big Business en Main Street, de wereld van de kleine, hardwerkende Amerikaan). Ja, men gaat denken in termen van de equivalentie Wall Street=Government, of Big Business=Big Government. En de trendwatcher Gerald Celente houdt niet op te schreeuwen dat de versmelting van het grootkapitaal met de politieke macht fascisme betekent, ja, zelfs volgens de definitie van Benito Mussolini, de grondlegging van de fascisitsche idelogie.

Dit clipje is een mooi voorbeeld van wat in de verbeedling van veel Amerikanen leeft: Amerika als Inflation Nation. Het drukken van teveel dollars zal volgens hen tot verschrikkelijke inflatie leiden. Obama is voor hen de man die zelfs in zijn slaap dollars kan drukken...

Het is interessant na te denken over de psychologie van het geld. Je moet daarbij natuurlijk platitudes vermijden, zoals 'money rules the word', geld is macht, met geld kan je alles kopen, etc. De man in de straat weet natuurlijk wat geld is. Een briefje van 10 euro is 10 euro, en daar kan je dit en dat voor kopen. Geld heeft echter een heel lange geschiedenis, en het heeft millenia geduurd, vooraleer we geld kennen als papieren geld, en recenter digitaal geld; geld als cijfertjes op een computerscherm.

Duizenden jaren geleden kende de mens enkel ruilhandel: ik ruil twee varkens voor vier schapen, of een vat koren tegen twee baren koper, etc. In een latere fase van de ontwikkeling ontstaat geld in de vorm van gouden of zilveren munten. Goud en zilver zijn schaarse metalen, waardoor die een intrinsieke waarde hebben, in tegenstelling tot papiergeld. Munten in edele metalen kan je hersmelten tot zilverwerk, of er andere munten mee slaan. Goud en zilver behouden grosso modo hun waarde. Hun prijs kan wel variëren op de markt, maar ze zullen nooit volledig waardeloos worden. Dit in tegenstelling tot papiergeld, dat louter gebaseerd is op vertrouwen (hoewel men in de vroegste fase dit papiergeld in principe kon inwisselen tegen edele metalen).

Maar ook geld in de vorm van gouden en zilveren munten kon door de vorsten gemanipuleerd worden. Dit deden ze door het gehalte van edel metaal erin te verminderen. Laten we even spreken over het geld in de middeleeuwen. Sinds Karel de Grote, die in 800 Keizer werd van de Westerse christenheid, was het muntsysteem gebaseerd op: 1 pond=20 schellingen=240 denieren of penningen, waarbij 1 schelling=12 denieren of penningen.

Vermits de munten op edel metaal gebaseerd waren, is het gemakkelijk te begrijpen dat de benamingen van gewichten op die van de munten overging. 1 pond is nu nog 1/2 kilogram, en 1 pond is nog altijd de benaming van de Britse munt. Later gebruikte men de mark als monetaire gewichtseenheid. De mark is, zoals je wellicht nog weet, de benaming van de Duitse munt van voor de euro. Het eigenaardige pondensysteem, gebaseerd op een twintigdelig en twaalfdelig stelsel, kon je tot voor kort nog aantreffen in het Britse pondensysteem van pound, schilling en penny.

In de  vroege middeleeuwen, tot ongeveer 1250, was de denier de enige reële munt in omloop. Aanvankelijk bevatte de denier 1,71gram zilver. Ponden en schellingen bestonden enkel op papier. Ze waren boekhoudkundige begrippen die gebruikt werden om veelvouden van de klinkende denier weer te geven, steeds volgens hetzelfde schema van 1 pond=20schellingen=240 denieren. Een betaling die op papier 1 pond 6 schellingen bedroeg, werd in werkelijkheid vereffend met 312 zilveren denieren, zijnde 240 denieren voor het geboekte pond en zesmaal 12 denieren voor de geboekte 6 schellingen.

Na de dood van Karel de Grote was er de feodale verbrokkeling van het Karolingische eenheidsrijk. Er ontstonden territoriale vorstendommen, zoals het graafschap Vlaanderen, het hertogdom Brabant,  het graafschap Champagne, het hertogdom Normandië, etc. Al die vorsten begonnen hun eigen munten te slaan, want geld is altijd het voorrecht van de vorst geweest. Op valsemunterij -dit is als particulier munten namaken-, stonden verschrikkelijke straffen, zoals het levend koken.

Elke vorst sloeg zijn eigen munten, zoals de denier parisis (van de Franse koning), de denier lovens (van Leuven), de denier brussels, etc. Al die verschillende muntstukken zorden natuurlijk voor een grote monetaire verwarring. Want wat is de waarde van de denier parisis in denieren lovens? De vorsten begonnen weldra de zilverwaarde van de denier te verminderen, zodat een gedurige waardedaling van de zilveren muntstukken plaatsvond. terwijl de denier aanvankelijk 1,71 gram zilver bevatte, werden er muntstukken teruggevonden die slechts 0,87 gram zilver bevatten. De denier tournois (van de stad Tours) bevatte zodanig weinig zilver, dat die zwart uitsloeg. Men sprak dan ook van 'zwarten'.

De sterk gedevalueerde deniertjes volstonden niet meer om aan de behoeften van de internationale handel, die vanaf de 11de-12de eeuw opnieuw sterk groeide, te voldoen. De vorsten begonnen dan ook vanaf de 13de eeuw zware zilvermunten en gouden munten te slaan. In Engeland de sterling (denk aan het pond sterling), in Frankrijk de groot, in Florence de florijn (de gulden), en in Venetië de ducaat. De Franse groot werd in onze gewesten nagemaakt, zodat men sprak van de Vlaamse groot en de Brabantse groot.

Interessant is de economische oorlogsvoering tussen de vorsten, door het edel metaal in de munten te verlagen. Wanneer de ene vorst zilveren groten sloeg, kon de andere vorst dezelfde groten in omloop brengen, maar dan met een llchtjes lagere zilverinhoud. Door meer munten uit dezelfde hoeveelheid edel metaal te slagen, kon de vorst winst maken.

Bovendien was er nog een ander fenomeen dat bekend is onder de wet van Gresham: bad money drives out good money. Slecht geld doet het goede geld uit de circulatie verdwijnen. Stel dat munt A en munt B eenzelfde nominale waarde hebben van 1 groot, maar dat munt A meer zilver bevat dan munt B, dan gebeurt hetvolgende. Speculanten komen dat te weten en verzamelen de sterke munten A om die aan vorst B met winst te verkopen. Het muntatelier van vorst B hersmelt de sterke munten A om daarmee meer minderwaardige munten B te slaan met eenzelfde nominale waarde. De sterke munt A verdwijnt dus uit de circulatie om hersmolten te worden in minderwaardige munten.

Vorst A was daarop verplicht om eveneens de zilverinhoud van zijn eigen munten te verminderen, en zo verder. Zo ontstaat een devaluatiecascade, een voortdurende waardevermindering van het geld. Als het geld minder waard word, dan zijn er inflatoire spanningen in de economie, d.w.z. de prijzen voor consumptiegoederen stijgen. Anderzijds bleven de lonen stabiel, waardoor die aan koopkracht inboetten. Dit zorgde voor een verpaupering van de massa loonarbeiders en voor politieke en sociale beroering. Zo waren er in de 14de eeuw heel wat sociale revoltes in het graafschap Vlaanderen. Dit is daling van koopkracht en sociale beroering die uit monetaire instabiliteit voortspruit, d.i. knoeien met de waarde van het geld.

Tot slot: wat kunnen we uit dit verhaal onthouden? 1) geld bestaat niet in het luchtledige, het is altijd gebonden aan politieke macht. Alleen de overheid heeft het recht geld te creëren 2) speculatie heeft altijd bestaan, zij is de exponent van de hebzucht van de mens 3) de waarde van het geld is niet stabiel: de overheden kunnen ermee knoeien om hun eigen doelstellingen ten koste van de kleine man te realiseren. Het massaal bijdrukken van geld, vooral in Amerika, is daarvan een voorbeeld.

De financiële crisis zet mensen ertoe aan te denken over de natuur van het geld. Wat is geld? Wat is waarde? Wat is behoeftebevrediging? Ik ben daar ook mee bezig, ik ben nog zelf aan het leren. Over de primitiefste vorm van ruilhandel (die terug opkomt), over gouden en zilveren munten, en dan het papiergeld. Geld is in essentie niets waard, tenzij als wc-papier, of brandstof voor de open haard. Geld heeft enkel waarde in relatie  tot de goederen die je daarmee kan aankopen. Geld is in het computertijdperk nog abstracter geworden, als cijfertjes op een computerscherm. We hebben gezien waartoe dit geleid heeft.

Dit filmpje is een goede start om te leren nadenken over de vraag: wat is geld?