31-10-13

Clever Hans: het paard dat kon rekenen

clever_hans.jpgClever Hans was in het begin van de 20ste eeuw een paard dat ogenschijnlijk kon rekenen: optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, enz. Het dier gaf de juiste oplossing door met zijn hoef te kloppen. Natuurlijk baarde het paard veel opzien, zijn baasje liet hem overal zijn kunsten tonen en de mensen waren onder de indruk van het slimme dier. Clever Hans wekte de aandacht van de psychologen: zouden de hogere diersoorten dan toch over grotere cognitieve vaardigheden beschikken?

De psycholoog Carl Stumpf liet zijn medewerker het geval onderzoeken. Er bleek geen bedrog in het spel te zijn en Hans' baas, een onderwijzer, was te goeder trouw. Blijkbaar was er iets in de relatie tussen het paard en zijn baas. Verschillende situaties werden onderzocht: Hans ' baasje mocht zich niet tonen, andere personen gaven de opdracht, met en zonder publiek, enz. Uiteindelijk bleek dat Clever Hans reageerde op onbewuste lichaamssignalen van zijn baasje. Het dier kon helemaal niet rekenen. Het begon gewoon te kloppen met zijn hoef en zocht naar cues bij zijn baasje die hem vertelden wanneer hij moest ophouden met kloppen, bv. de blik van de onderwijzer die geleidelijk omhoog ging van de poten naar de kop van Clever Hans, zodat het dier wist: nu moet ik ophouden met kloppen. Of de kreten van bewondering van het publiek, die toenamen naarmate het aantal hoefkloppen de juiste oplossing naderde. Het dier reageerde dus op cues vanuit de omgeving en bezat helemaal geen hogere cognitieve vaardigheden.

Sindsdien wordt het begrip 'Clever Hans' gebruikt in de psychologie, om biassen of vertekeningen in de relatie tussen experimentator en proefpersoon aan te duiden. Door de aard van de vraagstelling of door zijn lichaamstaal geeft de proefleider soms onbewuste signalen aan de proefpersoon over welk gedrag verwacht wordt, waardoor de proefpersoon eveneens onbewust dat gedrag vertoont. Zodat bewezen wordt wat verwacht wordt. Of denk aan enquêtes. Wanneer gevraagd wordt: 'Beschouwt u uzelf als racistisch?', kan men op voorhand verwachten dat de meerderheid met 'neen' op deze vraag zal antwoorden, omdat 'racistisch' geen objectief-feitelijk begrip is, maar een waardeoordeel. Met andere woorden, de meeste mensen zullen sociaal wenselijke antwoorden geven, zullen zich richten naar hetgeen ze denken dat de vraagsteller of de maatschappij verwacht. Daarom moeten resultaten van opiniepeilingen met een zeer zware korrel zout genomen worden. Een kritisch beschouwer weet tot in zijn merg dat mensen zich grotendeels laten leiden door sociale wenselijkheid.

Tot slot, Clever Hans is één van de vele metaforen, die in de psychologie gebruikt worden. Hoewel wetenschap een abstract-theoretische aangelegenheid is, worden toch beeldrijke metaforen gebruikt, unieke historische gebeurtenissen of experimenten die vervolgens veralgemeend worden om een ruimer begrip uit te drukken, bv. Pavlov 's dogs, Clever Hans, Little Albert, enz. Een metafoor is een shortcut in de geest: iedereen die zich met psychologie bezighoudt weet onmiddellijk wat daarmee bedoeld wordt.

08:07 Gepost door Johnsatyricon | Permalink | Commentaren (0) |  Print |  Facebook | |

De commentaren zijn gesloten.