18-10-13

Homunculus, pijnappelklier en het lichaam-geest probleem

homunculusb.jpg'Homunculus' betekent 'klein mensje'. Dit beeld wordt gebruikt om kritiek te leveren op bepaalde theorieën van de geest. Om de geest van de mens te verklaren, poneert men het bestaan van een klein mensje, dat de grote mens bestuurt. Zoals in deze afbeelding is er in de hersenen een klein mensje dat in zijn controlekamer de idee 'sleutel' belicht, waarna energie door allerlei pijpen en leidingen stroomt, en de grote mens 'sleutel' zegt.

Het idee van de homunculus zit impliciet in de ideeën van Descartes, die in de 17de eeuw de ziel als de stuurman van zijn schip voorstelt. De homunculus bestuurt zijn schip, maar wie bestuurt de homunculus? Heeft het kleine mensje een nog kleiner mensje in zijn hersenen? En wie bestuurt de homunculus van de homunculus? Men ziet hier het gevaar van een oneindige regressie.

In de 17de eeuw creëren denkers zoals Descartes en Locke de eerste concepten, vraagstellingen en benaderingen van wat pas veel later, in de tweede helft van de 19de eeuw, de empirische psychologie zal worden. In alle handboeken vindt men de datum 1879 als de officiële geboorte van de academische psychologie als een apart vakgebied, met de oprichting van het eerste laboratorium voor experimentele psychologie in Leipzig door Wilhelm Wundt.

Descartes poneerde een radicale scheiding van lichaam en geest, de res extensa (het lichaam, de uitgebreidheid, d.i. materie die een omvang heeft en in de ruimte gesitueerd is) en de res cogitans (het denken, de ziel, de bewustzijnsinhouden). Dit noemt men het Cartesiaans dualisme. Maar hoe zijn lichaam en geest met elkaar verbonden? Hoe geeft de ziel een intentie door aan het lichaam, bijvoorbeeld om de rechterarm te bewegen? Descartes zegt dat de ziel met het lichaam correspondeert via de pijnappelklier. Waarom de pijnappelklier? Welnu, zegt Descartes, omdat alles in de hersenen dubbel is. Er zijn twee hersenhelften, twee ogen, twee oren en zo verder. De ziel kan niet dubbel zijn, want ze is één en ondeelbaar. Kijk, we vinden hier een klier, de pijnappelklier, die niet dubbel is, er is er maar één. Dit kan niet anders dan de zetel van de ziel zijn. Via de pijnappelklier geeft de ziel het commando aan de hersenen -die tot het lichaam behoren- om klepjes te openen, waarna de animale geesten (esprits animaux) via de buisjes van het zenuwstelsel naar de spieren van de rechterarm gestuurd worden. De aanwezigheid van de animale geesten doet de spieren van de rechterarm opzwellen, waardoor die uiteindelijk beweegt.

De archaïsche notie van animale geesten als levenskracht, ether, ijle lucht gaat terug tot de Oudheid, o.a. de Griekse arts Galenus (2de eeuw na Chr.), op wie het gehele medische denken van de middeleeuwen steunde. En het denken over "psychologie" in de middeleeuwse filosofie was een combinatie van christelijke dogmatiek en de idee van het hylemorphisme van Aristoteles: het denken in termen van vorm en materie. De ziel is de vorm van het lichaam, zij is de richtgevende idee die de materie van het lichaam vorm geeft. In het middeleeuwse denken, dat nochtans van het bestaan van de onsterfelijke ziel uitgaat, waren ziel en lichaam eigenaardig genoeg sterker met elkaar verbonden, dan na Descartes, die lichaam en ziel met zijn radicale dualisme uit elkaar trekt.  Het probleem van de verhouding tussen lichaam en geest, het mind/body-probleem, de "ghost in the machine", zou nog tot ver in de 19de eeuw het psychologisch denken beheersen, en is zelfs de dag van vandaag nog niet helemaal opgehelderd. 

09:57 Gepost door Johnsatyricon | Permalink | Commentaren (0) |  Print |  Facebook | |

De commentaren zijn gesloten.