16-10-13

Geonen, bottoms up, hemineglect en robotten die de Rubin-vaas zien - De waarneming

descartes-seeing.jpgGisteren ging het in de cursus psychologie over waarneming. Ik ga hier niet mijn nota 's overschrijven, maar een beetje freewheelen over dit onderwerp. Het is mijns inziens een zeer goede leermethode om een materie in je eigen woorden weer te geven, in te zoomen op aspecten die je bijzonder liggen, eigen associaties te volgen en verbanden te leggen met je bestaande kennisstock.

Waarneming is iets zeer griezeligs wanneer je je ervan bewust wordt dat je waarneemt, en hoe de zintuigen je dikwijls bedriegen. Het belangrijkste zintuig is het oog, de visuele waarneming is dan ook het grondigst bestudeerd. We denken dat we via onze ogen rechtstreeks in contact met de werkelijkheid staan, dat de dingen die we zien er in werkelijkheid ook zo "uitzien" zoals we ze zien, maar dat is niet zo. Er gebeuren heel wat processen tussen de prikkel die ons netvlies bereikt en de uiteindelijke waarneming van een beeld. Visuele waarneming is geen passief beeld in een spiegel, die onvervormd de dingen "in de realiteit" weerspiegelt.

We kunnen heel wat leren van mensen van wie het waarnemingssysteem beschadigd is. Zo is er bijvoorbeeld visuele agnosie: een persoon kan de details van een voorwerp benoemen, maar slaagt er niet in het te herkennen. Eén patiënt bijvoorbeeld kan een langwerpig voorwerp, waarvan hij zegt dat het de kenmerken van een kaars heeft, slechts waarnemen of herkennen wanneer hij het vastneemt. Dan kan hij zeggen dat het een potlood is, hoewel hij in staat is om de kenmerken van het voorwerp te beschrijven. Hij heeft een ander zintuig nodig, het tactiele, het vastnemen, om visueel waar te nemen, d.i. een voorwerp te herkennen.

Zo is er ook hemineglect, letterlijk verwaarlozing van één hemisfeer of hersenhelft. Zoals men weet, bestaan de hersenen uit twee hemisferen of helften. Een vrouw die een beroerte heeft gehad, waarbij de pariëtale cortex beschadigd is, kan slechts één visueel veld waarnemen. Gevraagd een bloem te tekenen, tekent ze een halve bloem. De gehalveerde waarneming is blijkbaar ook van invloed op het geheugen of het mentaal concept. Een andere patiënt eet slechts de helft van zijn bord leeg. 

Een zeer belangrijk onderscheid is dit tussen gewaarwording en waarneming, in het Engels sensation versus perception. Gewaarwording is een fysieke prikkel, bv. licht, die bepaalde receptoren in het oog prikkelt en via transductie door bepaalde tussenstations verwerkt wordt en de visuele cortex bereikt. Zintuiglijke prikkels worden in de occipitale hersenkwab, d.i. achteraan het hoofd, gesynthetiseerd. Dit lijkt ons een beetje tegenintuïtief, dat onze hersenen eigenlijk langs de achterkant "zien". Maar goed, dit alles is het domein van de biologie, de fysica en de neurologie.

De waarneming is het interpreteren, het begrijpen, het betekenis geven aan zintuiglijke prikkels. Dit behoort tot de cognitieve psychologie. "Zien is denken", zei Salvador Dali, hetgeen goed weergeeft dat wat we zien grotendeels een constructie van de hersenen is.

Er is de uitgebreide bijdrage van de Duitse Gestaltpsychologen uit de jaren 1920 die echt klassiek is geworden ("het geheel is meer dan de som der delen"). Dingen zoals patroonherkenning, objectconstantie, voorgrond/achtergrond, ambiguë  figuren zoals de Rubin-vaas, waarbij de hersenen "springen" tussen het waarnemen van een vaas of twee gezichten. Dat kan je allemaal in de handboeken vinden. Bijzonder interessant vond ik de benadering van Marr, een wetenschapper op het vlak van artificiële intelligentie. Hoe kan men robotten leren zien? Kunnen robotten voorwerpen herkennen en een onderscheid maken tussen vormen die op elkaar gelijken, bijvoorbeeld een mens van een aap onderscheiden, of een paard van een giraf? De robotwetenschapper onderscheidt bottom-up processen en top-down processen in de waarneming. Biederman, een andere AI-expert spreekt over grondvormen in het universum, die hij "geonen" noemt, trapeziums, kegels, kubussen. Dat weet ik natuurlijk al langer uit mijn uitgebreide studie van het vrouwelijk lichaam, dit is niets anders dan een geheel van ellipsen en wellustige welvingen.

eyes.jpgFilosofisch ook interessant is het feit dat tussen onze oogbewegingen -onze ogen bewegen tot vier, vijf keer per seconde- we eigenlijk tijdelijk blind zijn. T' is te zeggen, we zien slechts enkele keren per seconde een scherp beeld. Daartussen zien we eigenlijk ruis, desinformatie. Ik weet niet of het een goede analogie is met het oog, maar wanneer je een dvd beeldje per beeldje afspeelt, dan merk je tot je frustratie, wanneer je bijvoorbeeld bijzonder geïnteresseerd bent in de details van een voorwerp, dat je slechts om de zoveel frames een scherp beeld hebt, en daartussen is het wazig, is er ruis (=desinformatie). Zo zou men naar analogie met video kunnen zeggen dat het zien discontinu of discreet is, d.i. niet continu. Nu ben ik op speculatief terrein aan het komen, maar sinds de kwantumfysica gaat de wetenschap meer in de richting van een discrete, discontinue opvatting over de werkelijkheid. En wat is er tussen die discrete punten in tijd en ruimte? De leegte, het niets?

Nuttige stof om op een herfstige avond bij een goed glas wijn over na te denken...

09:12 Gepost door Johnsatyricon | Permalink | Commentaren (0) |  Print |  Facebook | |

De commentaren zijn gesloten.