03-10-13

Little Albert: Angst en conditionering

Ik volg nu als vrij student het vak "Inleiding tot de psychologie" aan de KULeuven. Al van jongsaf heb ik grote belangstelling voor psychologie, meer bepaald voor de psychoanalyse van Freud. De laatste tien jaar heb ik veel van de originele teksten van Freud gelezen. De laatste tijd is echter veel ongenoegen in mij gegroeid met de psychoanalyse als theorie om de mens, en bij uitbreiding, de maatschappij te begrijpen. Ik wil hierover nu niet teveel uitweiden, maar de laatste decennia is de maatschappelijke verwerping van Freuds psychoanalyse sterk gegroeid. De eerste les psychologie begon met...Freud! Wanneer je aan honderd mensen vraagt wie de bekendste psycholoog is, dan krijg je steevast het antwoord dat dit Freud is. Maar, de docent begon met Freud, net om aan te tonen dat Freud geen academische psycholoog is. Zijn theorieën zijn niet empirisch toetsbaar of verifieerbaar. Ze zijn gebaseerd op concrete gevallen, gevalstudies, die veralgemeend worden tot "typen": de hysterica, de dwangneuroticus, de paranoïcus. Denk maar aan Anna O., Rattenman, Wolvenman, Kleine Hans, President Schreber, etc. Zo heb ik bv. het verhaal van Anna O. gelezen, geschreven door Breuer, de aanvankelijke collega van Freud. Freud verwijderde zich van Breuer door aan de oorsprong van de hysterie altijd een seksueel trauma te poneren. Dit is geen wetenschappelijke houding, maar dogmatisch denken. Pour la petite histoire: De Amerikaanse psycholoog William James zei naar aanleiding van het bezoek van Freud aan de Verenigde staten, dat deze een "filthy little fellow" was, een klein vies mannetje...

Maar goed, om een gezond tegengewicht te bewaren tegen speculatief denken, dat ook in mij aanwezig is, ben ik mij gaan interesseren voor het behaviorisme. Deze stroming is in de 20ste eeuw uitgegroeid tot de hoofdstroming in de psychologie (tot deze op haar beurt werd verdrongen door de cognitieve psychologie). Ik wil hier een beroemd/berucht experiment uit de psychologie bespreken, het experiment van Watson met Little Albert. Dit is zo één van die historische experimenten in de psychologie, die in vrijwel alle handboeken vermeld worden, omdat ze typisch zijn voor een methodologische omslag in ons begrip van gedrag. Naast Watson en Little Albert is er bv. Pavlov met zijn kwijlende honden en Millgram met zijn schokkend experiment over gehoorzaamheid aan autoriteiten. 

Little Albert was een baby van ongeveer één jaar. Het was een vrolijk kind dat van niets schrik had. Watson toonde Little Albert een grote hond, een springende aap, een brandende krant en...een witte rat. Het kind toonde helemaal geen angst en was zeer geïnteresseerd. Totdat Watson met een hamer op een metalen buis sloeg, een hevig geluid, telkens wanneer de witte rat aan Little Albert getoond werd. Na herhaling van de associatie rat/hevig geluid, was het kind bang geworden en begon het te huilen bij het zien van de witte rat, ook wanneer het geluid niet meer te horen was.

Watson had in Little Albert de angst voor de witte rat geconditioneerd -dergelijk experiment zou vandaag de dag ethisch niet meer kunnen-. Watson had aangetoond dat de klassieke conditionering bij dieren ook op mensen kon toegepast worden. Bij klassieke conditionering worden twee prikkels in de hersenen geassocieerd: een neutrale stimulus, hier de witte rat (het kind voelt geen angst voor het dier) en een angstverwekkende stimulus, hier een hevig geluid. De witte rat wordt geassocieerd met een pijnlijke ervaring, het voelen van angst omwille van het hevig geluid. Het interessante is dat de witte rat nu angst inboezemt in Little Albert, ook wanneer het geluid niet meer te horen is. De reactie op het geluid, de angst, is overgedragen op de witte rat.

Vervolgens vindt stimulusgeneralisatie plaats: de angst voor de witte rat wordt nu overgedragen op objecten die daarop gelijken: andere harige dieren, honden, apen, konijnen, zelfs de sinterklaasbaard van Watson, als het maar 'furry', harig is, begint het kind te wenen. De 'pertinente' eigenschap die de angst veroorzaakt is het harige. Het kind had evengoed een fobie kunnen ontwikkelen voor staarten, voelsprieten, of wriemelende dieren die snel bewegen, ik zeg maar wat. Angsten zijn volgens Watson dus aangeleerd, het gevolg van omgevingsfactoren. Hij heeft dit aangetoond met een experiment. Dit is de empirische methode in de wetenschap. Theorieën moeten geverifieerd (bevestigd) of gefalsifieerd (verworpen) kunnen worden. Dit betekent dat in principe iedereen dit experiment moet kunnen herhalen, met hetzelfde resultaat.

Het behaviorisme verschilt hierin grondig van Freuds psychoanalyse, die voortdurend dingen "poneert" zonder al te veel bewijzen, ja, zelfs dikwijls dingen uit zijn duim zuigt of verzwijgt, recent historisch onderzoek heeft dit uitgewezen. Ik herinner mij hoe Freud 'verklaart' waarom vrouwen bang zijn van muizen: muizen zijn kleine, wriemelende diertjes met een lange staart, die graag in "kleine holletjes" kruipen. Ik hoef hier wellicht geen tekening bij te voegen om aan te tonen wat Freud bedoelt. En over Rattenman zal ik maar zwijgen, dat verhaal is te gruwelijk om hier te vertellen. Maar ik ben hier eigenlijk aan het associëren op muizen en ratten, in mijn hart blijf ik wellicht toch een Freudiaan...

Om op het behaviorisme terug te komen, het conditioneringsexperiment van Watson met Little Albert toont meteen ook de gevaren aan van het behaviorisme, het manipuleren van mensen (reclame!). Maar inzicht in geconditioneerde angsten leert ons ook hoe we in het beste geval angst kunnen afleren. We zouden bijvoorbeeld in het geval van Little Albert het kind een beloning kunnen geven, telkens wanneer de rat verschijnt, eerst vanop een veilige afstand, en dan telkens wanneer de rat dichterbij komt, de beloning vergroten. Op dit principe is de gedragstherapie gebaseerd, het uitdoven of de extinctie van angsten.

Pour la petite histoire: in een recente BBC-documentaire blijkt dat Little Albert is teruggevonden. Nu is hij natuurlijk een bejaarde man geworden. Benieuwd of hij nog steeds angst heeft voor witte ratten en 'furry animals'...

Rechtzetting 27/11/2014

Little Albert is niet oud geworden zoals ik vorig jaar schreef. Zijn naam is Douglas en hij overleed op 5 of 6-jarige leeftijd. Men kan zijn graf gaan bezoeken, en ik vond de televisie-uitzending daarover heel ontroerend.

10:14 Gepost door Johnsatyricon | Permalink | Commentaren (0) |  Print |  Facebook | |

De commentaren zijn gesloten.