10-04-10

Omgaan met trauma 's

In mijn leven heb ik talloze trauma 's meegemaakt, die mij op de rand van de ondergang brachten. Het is de grondintuïtie van Freud dat mensen trauma 's verdringen (Verdrängung). Wat betekent dit? Dit betekent dat voorstellingen van de traumatische gebeurtenis, en de erbij horende emoties naar het onbewuste worden verdrongen. Ik geloof niet zozeer in een strikte grens tussen bewust en onbewust. Tenminste, voor mij werkt dit niet zo. Wat niet betekent dat ernstig gekwetse mensen een zeer rigide grens hebben tussen bewust en onbewust.

Voor mij zit het zo: ik heb wel een herinnering aan de oorspronelijke traumatische gebeurtenis, maar dan op vlak van de feiten. Ik ben, zols gezegd, eerder een cerebraal iemand, en bij zo 'n type mens staan verstand en emoties redelijk los van elkaar. Een intellectueel type kan koel praten over de meest gruwelijke dingen, zonder dat hij grote emoties ervaart. Wat niet betekent dat hij geen emoties kan ervaren. Integendeel, wanneer een intellectueel door emoties overspoeld wordt, kan hij serieus uit zijn evenwicht geraken, en raakt hij zijn controledrang kwijt.

Zo is het ook bij mij: de voorstelling van tramatische feiten bevindt zich op het bewuste niveau, maar de ermee verbonden emoties worden verdrongen. Verdringing betekent in de betekenis van Freud dan affecten door de arbeid van het bewuste naar het onbewuste worden verbannen, omdat die emoties te pijnlijk zijn. En het is de grondregel van de psychische economie van de mens om pijn te vermijden. Dit is reeds op primairste neurologische niveau aanwezig. Wanneer je per ongeluk je hand in het vuur steekt, dan zorgt je zenuwstelsel ervoor dat je in een reflex vliegensvlug je hand terugtrekt.

Emoties die te pijnlijk zijn om te kunnen verdragen, worden onbewust gemaakt. En in het geval van zeer zware trauma 's, of wanneer het gaat om een zeer kwetsbaar iemand, worden ook de voorstellingen, of de feiten van het trauma verdrongen, d.i. onbewust gemaakt.

Maar zoals gezegd, zijn in mijn geval de feiten op bewust niveau aanwezig, maar de erbij behorende emoties zijn nauwelijks toegankelijk, omdat ze te pijnlijk zijn. Al ik die emoties in hun volle hevigheid zou toelaten, dan zou mijn Ik vernietigd worden.

Het Ik, streeft ernaar om situaties die aan de traumatische emoties herinneren, te vermijden. Vandaar vermijdingsdrang. Een trauma zorgt voor een hiaat in het verhaal over jezelf, maw een trauma is datgene wat niet gesymboliseerd kan worden door middel van taal. Vermits taal het belangrijkste communicatiemiddel is tussen mensen, zorgt het trauma door niet-symbolisering, voor een contactstoornis met andere mensen. Je vermijdt situaties en contacten, waarbij het niet-gesymboliseerde ter sprake kan komen.

Een andere strategie om om met trauma 's om te gaan is overcompensatie. Datgene wat in het trauma verloren is gegaan, zal het Ik toch op éen of andere manier trachten een nieuwe substituutvorm te geven. Ik denk hier spontaan aan gehandicapten, die bv. in hun benen verlamd zijn. Ze zullen het verloren-zijn van een belangrijk object van het mens-zijn, met name het vrij kunnen bewegen in de ruimte, overcompenseren, door bv. zich obsessief in te zetten voor de Paralympics.

Een substituutvorm helpt het Ik enigermate om de illusie in stand te houden dat verloren gegane objecten nog werkelijk aanwezig zijn. maar dit betekent niet dat het Ik op sommige momenten gevaarlijk dicht bij het besef komt dat het maar om een substituutvorm gaat, m.a.w. dat het niet om het 'echte' object gaat, maar om een imaginair derivaat. Op dit niveau vindt een tweede verdringing plaats: het Ik wil zich beschermen tegen de voorstelling dat het substituut louter een minderwaardig substituut is voor het echte object, het wil de illusie in stand houden dat het substituut werkelijk evenwaardig is aan het verloren gegane object. Vandaar verschillende strategieën van idealisering van het substituut, die een psychologisch geschoold waarnemer zo gemakkelijk kan doorprikken.

Een andere vorm van vermijding, is het vermijden van contexten, die het Ik eraan kunnen herinneren dat de herovering van het verloren gegane object misschien toch mogelijk zou kunnen zijn. Ik denk bv. aan een alleenstaande, die ontdekt dat hij toch, ondanks zijn ideeën over zichzelf, niet slecht in de markt ligt bij vrouwen. Ook het succes kan het Ik afschrikken. Stel dat die alleenstaande erin zou slagen om op een date een vrouw in zijn bed te krijgen. Voor zover ik Lacan goed begrijp, gaat het hier om 'la jouissance'. Eindelijk krijgt het Ik een object, waarnaar het verlangd heeft, maar dit is zo 'n overweldigende ervaring dat hij ervan wegloopt. Nogmaals, voor zover ik Lacan goed begrijp, is er een tendens in de mens om de leegte van het verlangen (zonder objecten in de realiteit) in stand te houden. Dit wordt goed verwoord in 'behoud de begeerte'. Als het verlangen een object vindt, vindt het verlangen zijn eigen dood. Een manifestatievorm van het verlangen van het Ik, is om de particuliere bevrediging van het verlangen uit de weg te gaan, ten voordele van het instandhouden van het lege verlangen. Want geen enkel object in de realiteit kan de volheid van het verlangen bevredigen.

Dit zijn slechts enkele associaties over de grondintuïties van psychoanalytische denkers zoals Freud en Lacan, voor zover die een aansluiting vinden bij mijn eigen ervaring...

Verder lectuur, over hoe hulpverleners met fysieke trauma 's moeten omgaan: Trauma 's verwerken: treinramp Buizingen.

17:52 Gepost door Johnsatyricon | Permalink | Commentaren (0) |  Print |  Facebook | |

De commentaren zijn gesloten.