01-03-10

Die Flucht: vluchtelingen uit Oost-Pruisen

Die Flucht, een mooie film over vluchtelingen uit Oost-Pruisen aan het eind van WOII, met een mmoie liefdesgeschiedenis

(Disclaimer: als je deze film nog niet gezien hebt, en hem op basis van mijn tekst wil bekijken, lees dan niet verder dan enkele paragrafen, want ik verklap hierin de plot. De dvd is beschikbaar in de goede videotheek, met Nederlandstalige ondertiteling.)

In het weekend heb ik een mooie film gezien: die Flucht. Het verhaal speelt zich af in Oost-Pruisen aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Daar leefden adellijke families, de Junkers, op grote domeien die bewerkt werden door honderden landarbeiders en Franse, Poolse en Russische krijgsgevangenen.

Lena van Mahlenberg keert eind 1944 terug naar het familiaal domein, om daar het conflict met haar vader op te lossen. Ze had een 'ongelukje' voorgehad, een dochter gekregen, waarna de relatie met haar vader verbroken was. In Berlijn had ze een nieuw leven als lerares opgebouwd. Haar vader ontvangt haar koel, maar wanneer hij zijn kleindochter Vicky ziet, ontdooit het hart van de oude, verbitterde man.

Lena neemt de leiding van de familiale landbouwonderneming op zich. Ze moet er o.a. zorgen voor de levering van landbouwprodukten aan de nazi-staat. De informele leider van het werkvolk is François, een Franse krijgsgevangene. Tegen zijn wil is hij terechtgekomen in deze situatie, maar hij maakt er het beste van en trekt zich het lot van de mensen rondom hen aan, hoewel die tot de 'vijand' behoren. Hij komt echter in aanvaring met Lena, hij haat de adellijke pretenties, en noemt haar smalend ma comtesse.

We zien doorheen het dagelijks leven hoe deze adellijken omgaan met hun onderhorigen, op een paternalistische, maar beschermende wijze. Hoe ze zich verhouden tot de oorlog en de nazi-staat. De zonen zijn officieren van de Wehrmacht. De gedoodverfde huwelijkskandidaat van Lena steunt de oorlogsinspanning, hij gaat uit van plicht en verantwoordelijkheid.

Hier overlapten de idealen van de adel en de nazi-ideologie. Veel hogere officieren van de Wehrmacht stamden uit de klasse van de Pruisische Junkers, die een eeuwenoude militaristische traditie had, die terugging tot Frederik de Grote. Ze hadden de eed van trouw aan de Fuhrer gezworen, en waren dan ook niet bereid, of durfden niet die eed van trouw te breken, ook toen duidelijk werd dat de waanzinnige vernietigingsoorlog van Hitler tot de ondergang van Duitsland zou leiden. Alleen enkele dapperen zoals Van Stauffenberg waagden het in opstand te komen tegen Hitler in de mislukte aanslag van juli 1944.

De nazistaat werd gedragen door proleten en kleinbugers, mensen uit het grauw die een kepie en macht hadden gekregen. De nazi 's keken neer op de Pruisische Junkers, mar hadden tegelijkertijd een heimelijke bewondering voor hun cultuur en tradities. Hitler waagde het niet in te gaan tegen de elites van Duitsland en inzonderheid de adel, want hij had hen nodig voor zijn vernietiginsoorlog.

Tegelijkertijd keek de Duitse adel neer op de proleten van de nazi-partij. Hitler was in hun ogen 'maar' een korporaal, een mislukte artiest en ontwortelde kleinburger. Maar zoals gezegd lieten ze zich meeslepen door deze volksmenner, om hun beste talenten te geven in een veroverings-en vernietigingsoorlog. Ook waren de adellijke officieren maar al te goed op de hoogte van de gruwelen die aan het Oostfront gebeurden: het vermoorden van partizanen, Joden, communisten, niet alleen door de SS, maar ook door de Werhmacht.

De broer van de verloofde van gravin Lena daarentegen heeft zijn geloof verloren in de nazistische onzin van vechten tot de eindzege of de totale ondergang. Als luitenant maakt hij de gruwelijke situatie aan het Westfront mee, het geschreeuw van de gewonden. Ter gelegenheid van het huwelijk van zijn oudste broer en Lena, deserteert hij. Zijn broer komt dit te weten, en dreigt hem aan te geven voor desertie. Waarna de jongere broer zich een kogel door de kop jaagt, en het huwelijk wordt afgezegd.

De Russische troepen naderen het landgoed. De mensen zijn doodsbang voor de Russen, die uit zijn op wraak. Ze hadden verhalen gehoord over groepsverkrachtingen van Duitse vrouwen en meisjes, waarna die gekruisigd en vastgespijkerd werden tegen de gevels van de boerderijen. De nazi-autoriteiten van Oost-Pruisen verbieden de bevolking te vluchten, want Oost-Pruisen is door Hitler tot Festung verklaard. Dit betekent dat moet gevochten worden tot de laatste man en de laatse kogel. Zij die wel vluchten, worden opgehangen, met een bord op hun lichaam: Ich wollte fliehen.

Maar begin 1945 desintegreren de burgerljke en militaire structuren in Oost-Pruisen, en de mensen van het landgoed Mahlenberg maken zich klaar om te vluchten. Er vormt zich een colonne van karren en paarden, en zo 'n 85 mensen. Lena krijgt de leiding van de colone: Es ist die Stunde der Frauen, had haar vader haar gezegd. Deze pleegt zelfmoord, wanneer Russische soldaten het landgoed innemen.

Nu ontwikkelt zich een interessante dramtische spaning tussen Lena, de gravin, en François, de Franse krijgsgevangene. Hoewel Lena aan François haar erewoord had gegeven dat de krijgsgevangen als deel van de 'familie' konden meegaan, had de vader dit verboden. François voelt zich verraden door Lena, en gaat haar nog meer haten. De krijgsgevangenen -Fransen, Polen en Russen- vluchten op eigen houtje.

De colonne vluchtelingen onder leiding van Lena vertrekt. Maar haar dochter Vicky is tot haar verbijstering zoek. Niettemin haalt de plicht de bovenhand, en ze vertrekken zonder Vicky. Hier doet zich een min of meer ongeloofwaardige plotwending voor, een deus ex machina, die een beetje met de haren is getrokken. Het blijkt dat het kleine meisje Vicky met de krijgsgevangenen is vertrokken. Zij kan het niet verdragen dat François haar moeder een verraadster noemt. Door samen met de krijgsgevangenen te vertrekken, wil ze het goedmaken tussen François en haar moeder.

De krijgsgevangenen worden aangehouden door Duitse militairen en neergeknald. Aleen François overleeft het. Vicky was verborgen in een hut. François pikt haar op en brengt haar naar haar moedser. Lena bedankt François, maar die blijft zoals altijd afwijzend en koel. De aandachtige kijker vermoedt echter dat er meer aan de hand is, dat er iets aan het groeien is tussen beide personages.

Enkele vrouwen van het domein zijn achtergebleven. Ze worden verrast door Russische soldaten. Ze schieten de oudere vrouw dood, en verkrachten de jongere. François en Lena gaan die vrouw oppikken. Ondanks de goede zorgen van Lena, overlijdt de vrouw aan het verkrachtingsgeweld.

Oost-Pruisen is nu volledig door de Russische troepen omsingeld en afgesneden van de rest van Duitsland. De enige vluchtweg is over de bevroren Oostzee. Maar daar worden ze aangevallen door Russische vliegtuigen, die genadeloos de burgercolonne bestoken, en waarbij veel slachtoffers vallen. Bij het redden van een wagen die in het ijs dreigt te verinken, scheelde het een haar, of François was verdronken in het ijskoude water van de Oostzee. Lena schreeuwt zijn naam uit, en we zien eindelijk dat ze afectie voor hem voelt. Ook haar verloofde, die majoor bij de Wehrmacht is, ziet dit. De situatie wordt gevaarlijk voor François, Lena 's verloofde beseft nu dat François een liefdesrivaal is. Tussen de wagens kussen Lena en François elkaar, en ik had het gevoel: eindelijk, want ik identificeerde mij sterk met het personage François. Die verlaat de colonne en zoekt op zijn eentje zijn heil.

Na een lange lijdensweg over de bevroren Oostzee en doorheen het instortende Duitsland, komen de mensen van het landgoed Mahlenberg aan in Beieren. Maar niemand wil hen hebben, ze worden verjaagd als schooiers.

We worden nog getracteerd op een staaltje waanzin van de fanatieke nazi 's, kort voor de capitulatie. De colonne wordt vervoegd door drie Duitse soldaten van een luchtafweerbataljon. Ze zijn hun eenheid kwijt, iedereen is gevlucht, en ze weten niet wat te doen. Ze worden aangegeven door een tiener die tot de mensen van Mahlenberg hehoort. Hij is lid van de Volkssturm en wil bij de partij en de militaire autoriteiten op een goed blaadje komen. Zijn hoofd zit nog vol nazistische onzin. De arme soldaten worden wegens desertie veroordeeld door een militair tribunaal, waartoe de verloofde van Lena behoort. De soldaten worden door een executiepeleton terechtgesteld.

Lena is ontzet en roept tegen haar verloofde: Jij bent éen van hen! Hij tracht zich te verdedigen, door te stellen dat hij maar bevelen uitvoert, dat een mens maar een radertje in een gigantisch systeem is. Lena verliest het laatste greintje respect voor haar verloofde, die net als zijzelf tot de adel behoort. Hij had zich met de nazi 's geallieerd, en had hun genadeloze ideologie geïnterioriseerd.

Eindelijk is de oorlog voorbij. De radio meldt dat Hitler gevallen is in de strijd, na tot zijn laatste druppel bloed gevochten te hebben. De Duitsers capituleren. De mensen van Mahlenberg herademen. Nu de oude orde gevallen is, desintegreren de adellijke gezagsverhoudingen binnen de mensen van het voormalige landgoed Mahlenberg. Het personeel is niet meer bereid om zich naar de grillen van hun adellijke broodheren te schikken. Alleen Lena blijft het volle respect verdienen van de mannen en vrouwen.

Opeens komt François weer op de proppen. Hij is nu lid van de geallieerde controlecommissie, die moet oordelen over schuld en onschuld van de Duitsers. Weeral een beetje vergezocht qua plotwending, maar allez. Nu wordt het duidelijk dat François en Lena van elkaar houden, ze vallen elkaar in de armen. Lena moet nog vanalles regelen, en François zegt tegen haar dat hij op haar en Vicky zal wachten.

Eind goed al goed. Ik heb heel veel genoten van deze (tv-)film, en ik identificeerde mij sterk met het personage François. Ik hou van personages die tegen hun wil in een situatie terechtkomen, maar daar toch het beste van maken. Zo voel ik me soms in het leven staan. Alleen is er totnutoe geen Lena komen opdagen, een prachtige, waardige vrouw, gespeeld door de actrice Maria Furtwängel...

 

11:31 Gepost door Johnsatyricon | Permalink | Commentaren (0) |  Print |  Facebook | |

De commentaren zijn gesloten.