Johnsatyricon

Ik ben veel aan het leren over de geschiedenis van het geld en de ontwikkeling van het kapitalistische systeem. Beide zijn immers twee handen op éénzelfde buik. En de financiële crisis heeft als een schokgolf vanuit de Verenigde Staten de hele wereld op zijn grondvesten doen trillen. Is het geld té succesvol geworden? Is het kapitalisme té succesvol geworden, zoals nobelprijswinnaar Paul Krugman beweert in Foreign Affairs uit 1997? Het geld doet immers op een neutrale manier waarvoor het bedoeld is, ongeacht de sociale en ecologische gevolgen. Geld-dat-geld maakt, rentedragend, eeuwig groeiend geld, geld waarbij de vermogensfunctie de simpele ruilfunctie van het geld als betaalmiddel overwoekerd heeft. Geld dat oorspronkelijk bedoeld was om ruilhandelingen te vergemakkelijken, door een tussengoed in het ruilproces te introduceren. Dat geld heeft zich grotendeels losgemaakt van de ruilhandelingen in de reële sfeer, en is een Moloch geworden, die ecologische en sociale verbanden uiteenrukt.

Maar goed, laten we lyrische hyperbolen even achterwege laten. Die zijn al te gratuit en gemakkelijk. Moeilijker is het na te gaan hoe dit geld is gegroeid, welke vormen het in zijn ontwikkeling heeft aangenomen tot zijn huidige vorm, het virtueel geld, geld dat enkel bestaat als cijfertjes op een computerscherm. Ik heb al een kleine bijdrage gebracht over het geld in de middeleeuwen, dat gebaseerd was op gouden en zilveren muntstukken.

Men zou in de verleiding komen dat geld te idealiseren, als geld dat een vaste onveranderlijke waarde in edel metaal vergegenwoordigt. De huidige crisis doet beleggers en investeerders 'in het goud vluchten', zoals dat heet. Maar in die bijdrage over het geld inde middeleeuwen heb ik geschreven dat ook metalliek geld aan waardeverminderingen onderhevig was. De vorsten verlaagden immers voortdurend het gehalte aan edele metalen in de munten, zodat ze uit eenzelfde voorraad biljoen (zilver en goud) meer munten konden slaan. Ook geldhandelaars knoeiden met de waarde van de munt, door er stukken van af te knippen. In de Oostenrijkse Nederlanden circuleerden in de 18de eeuw 'gesnoeide' Hollandse ducaten.

Pas in de 17de-18de eeuw verschenen de eerste papieren bankbiljetten. Papiergeld is fiduciair geld, vertrouwensgeld dat geen intrinsieke waarde heeft, maar louter steunt op vertrouwen. Papiergeld heeft twee voorgangers, twee vormen van financiële waardepapieren, die niet rechtstreeks tot papiergeld hebben geleid, maar die etappes zijn in in het loskomen van het geld van een metallieke basis en het vertrouwen in papieren documenten als dragers van waarde, als representanten van toekomstige koopkracht. Ik heb het over wisselbrieven en aandelen. In deze bijdrage heb ik het enkel over wisselbrieven.

Brugge was in de late middeleeuwen het financiële centrum van het Westen. Met enige overdrijving kan men zeggen dat Brugge het New York van de middeleeuwen was. Brugge was het knooppunt waar twee handelsstromen elkaar ontmoetten: de handel van de Noordduitse Hanzesteden en de levanthandel van Italiaanse steden zoals Venetië en Genua. De financiële handel in Brugge was in handen van de Italianen. Deze hadden geavanceerde financiële technieken ontwikkeld zoals vennootschappen, dubbele boekhouding en bankieren met giraal geld. En ook de wisselbrief. Een voorbeeld van een Italiaanse wisselbrief uitgeschreven in Brugge:

In de naam van God, amen. 12e dag van december, 1399.

Betaalt bij deze eerste wisselbrief op de gebruikelijke vervaldag aan Domenico Sancio zeshonderd schilden tegen 10 schellingen 5 penningen per schild, welke 600 schilden tegen 10 schellingen 5 penningen staan voor de tegenwaarde ontvangen van Jacopo Gosco, en debiteer ze op onze rekening.

Dat God u beware. Giovanni Orlandini en Piero Benizi en Cie in Brugge

in ander handschrift:

geaccepteerd op de 11de dag van januari 1400

op de rug:

 Francesco van Prato en Cie in Barcelona

De Italiaanse bankiersfirma G. Orlandini en P. Benizi & Cie had op 12 december 1399 in Brugge van de Spanjaard Jacopo Gosco een bedrag ontvangen ter waarde van 600 schilden. Het bankiersbedrijf Orlandini en Benizi schreef daarop deze wisselbrief uit, waarbij het aan Francesco da Prato, haar correspondent in Barcelona, de opdracht geeft om op de vervaldag het vermelde bedrag uit te betalen aan Domenico Sancho. Deze was de correspondent in Barcelona van de Spanjaard Jacopo Gosco. Men ziet dat er vier partijen betrokken zijn bij een wisselbrief:

1. de gever: Jacopo Gosco in Brugge
2. de trekker: de firma Orlandini en Benizi in Brugge
3. de getrokkene: Francesco da Prato in Barcelona
4. de begunstigde: Domenico Sancho in Barelona

Waarom maakt men zulke moeilijke constructie? Kan de Spanjaard Jacopo Gosco niet gewoon zijn 600 schilden opsturen naar zijn correspondent Domenico Sancho in Barcelona? Men mag niet vergeten dat we in de middeleeuwen zijn. Het transport was langzaam en gevaarlijk, zeker in die tijd, toen de Honderjarige Oorlog in Frankrijk woedde tussen Engeland en Frankrijk. Het risico dat het geldtransport door ronddolende soldaten zou geplunderd worden, was heel reëel. D.m.v. een wisselbrief kon geld overgemaakt worden zonder dat er metalliek geld moest verplaatst worden. De wisselbrief had dus in de eerste plaats een transferfunctie.

In de tweede plaats werd de wisselbrief gebruikt als kredietmiddel. In dit geval had Gosco krediet verstrekt aan de firma Orlandini-Benizi & Cie en werd hij na enkele weken via zijn correspondent terugbetaald in een andere wisselkoers. Juist in dergelijke koersverschillen was het mogelijk om Gosco als kredietverstrekker een interest te verstrekken, zonder dat de theologen en andere kerkelijke auteurs verontrust werden door een overtreding van het canoniek renteverbod. Via de wisselbrief kon men aan speculatieve arbitrage doen op de internationale valutamarkt: Brugse deviezen verkopen in ruil voor Barcelonese.

Zo was de middeleeuwse wisselbrief het eerste financiële waardepapier. Maar het gebruik daarvan bleef beperkt tot het elitaire kringetje van de haute finance. De boertjes betaalden hun cijnzen nog met zwart uitgeslagen zivermuntjes en met kippen. We zijn nog een heel eind verwijderd, vooraleer papiergeld in het dagelijks leven als betaalmiddel gebruikt werd.